Rusiya-Azərbaycan münasibətləri artıq əvvəlki "xüsusi yaxınlıq" və ya “siyasi asılılıq” kateqoriyaları ilə ölçülə bilməz

Yenixeberorg.biz: AZAL təyyarəsinin qəzasının yaratdığı ciddi böhrandan sonra Rusiya və Azərbaycan arasındakı münasibətlər tədricən yeni bir mərhələyə qədəm qoyur. Lakin mövcud inkişafları əvvəlki modelə qayıtmaq kimi deyil, daha praqmatik, qarşılıqlı maraqlara əsaslanan və Bakının artan müstəqilliyini nəzərə alan yeni qarşılıqlı əlaqə formatının ortaya çıxması kimi görmək daha doğrudur.

Moskvanın Azərbaycanla münasibətlərinin qurulduğu prinsipləri açıq şəkildə bəyan etməsi vacibdir. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin (XİN) MDB Ölkələri üzrə Dördüncü Departamentinin direktoru Mixail Kaluqin Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin “mehriban qonşuluq, qarşılıqlı hörmət və bir-birinin maraqlarının nəzərə alınması əsasında inkişaf etdiyini” bildirib. O, əlavə edib ki, tərəflər 2024-cü ilin dekabr ayında baş verən təyyarə qəzası ilə bağlı "səhifəni çevirməyi" bacarıblar və Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin qərb qolunun inkişafı davam edəcək.

Bu diplomatik formulun göründüyündən daha dərin mənası var. Moskva faktiki olaraq etiraf edir ki, Bakı ilə davamlı əməkdaşlıq onun milli prioritetlərini nəzərə almadan mümkün deyil. Öz növbəsində, Azərbaycan öz maraqlarına xidmət etdiyi Rusiya ilə sıx əlaqələri qorumağa hazır olduğunu nümayiş etdirir. Müzakirə artıq əvvəlki sistemin bərpası deyil, daha balanslı bir model tapmaqla bağlı gedir.

Bu kontekstdə Prezident İlham Əliyevin 2 oktyabrda Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) 8-ci qurultayındakı bəyanatı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlət başçısı xarici siyasətin ölkənin daxili işlərinə müdaxiləni istisna etməli olduğunu vurğuladı və Azərbaycanın heç kimin himayəsinə ehtiyacı olmadığını bildirdi. O, həmçinin Bakının həm ABŞ, həm də Çinlə strateji tərəfdaşlığını qeyd etdi.

Beləliklə, Rusiyanın qarşılıqlı hörmət formulu və Azərbaycanın himayəyə ehtiyac olmadığını iddia etməsi eyni tendensiyanı effektiv şəkildə əks etdirir: Bakı əməkdaşlıq etməyə hazırdır, lakin asılılığı tərəfdaşlıqla səhv salmır. Moskva üçün bu, Azərbaycanın yeni kimliyinə uyğunlaşmaq ehtiyacını göstərir. Bakı üçün bu, Rusiyanın diqqətini eksklüziv xarici siyasət sütununa çevirmədən qorumaq üçün bir fürsətdir.

Balansdakı dəyişiklik xüsusilə iqtisadiyyatda və logistikada nəzərə çarpır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onu Rusiyanın İran, Cənubi Asiya və Fars körfəzi bazarlarına çıxışında əsas halqaya çevirir. Ona görə də, Şimal-Cənub Dəhlizi sadə nəqliyyat layihəsindən daha böyük əhəmiyyətə malikdir. O, Rusiya, Azərbaycan və İranı vahid infrastruktur sisteminə birləşdirir və eyni zamanda, üç iştirakçının hər birinin strateji dəyərini artırır.

Moskva üçün bu marşrut cənub bazarlarına əlavə çıxış yaradır. Bakı üçün tranzit mərkəzi statusunu gücləndirir və iqtisadi imkanları genişləndirir. Tehran üçün isə Rusiya və Avrasiya regionu ilə daha sabit ünsiyyət kanalı açır. Nəticədə, nəqliyyat infrastrukturu təkcə iqtisadi deyil, həm də geosiyasi amilə çevrilir və üç ölkə arasında münasibətlərin sabitliyini artıra bilər.

Məhz buna görə də İran Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin yeni konfiqurasiyasında mərkəzi yer tutur. Onun əhəmiyyəti yaxınlığından kənara çıxır: Moskva və Bakının nəqliyyat, enerji və strateji maraqları İran ətrafında birləşir. Tehran ətrafında hər hansı ciddi eskalasiya Şimal-Cənub Dəhlizi, regional ticarət və Azərbaycanın təhlükəsizliyi üçün risk yaradır. Nəticə etibarilə, Bakı üçün ərazisini və infrastrukturunu ölkəni münaqişəyə cəlb edə biləcək hərbi ssenarilərdən qorumaq təkcə xarici siyasət məsələsi deyil, həm də iqtisadi sabitlik üçün ilkin şərtdir.

Eyni zamanda, Rusiyanın yanaşması daha geniş əlaqələr sistemində mövcuddur. Türkiyə Azərbaycanın əsas strateji müttəfiqi olaraq qalır, Çin regionda iqtisadi mövcudluğunu gücləndirir və Avropa ölkələri Azərbaycanın enerji və nəqliyyat imkanları ilə maraqlanır. Orta Dəhlizin inkişafı eyni zamanda, Ankara və Pekin üçün Bakının rolunu artırır, Şimal-Cənub Dəhlizi isə Moskva və Tehran üçün əhəmiyyətini artırır.

Bu, Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas resursudur. Bakı artıq güc mərkəzləri arasında balans yaratmır, əksinə, öz ərazisində müxtəlif iqtisadi və nəqliyyat sistemlərini birləşdirməyə çalışır. Xarici oyunçular Azərbaycanın sabitliyi ilə nə qədər çox maraqlanırsa, onun müstəqil manevr imkanları bir o qədər çox olur. Ona görə də, təsir uğrunda rəqabət tədricən ölkədən keçən layihələrdə, marşrutlarda və proseslərdə iştirak uğrunda rəqabətə çevrilir.

Moskva üçün bu o deməkdir ki, tarixi ətalət artıq siyasi çəkini qorumaq üçün kifayət qədər əsas ola bilməz. Rusiyanın mövcudluğu onun praktik əhəmiyyətindən - ticarət, investisiya, nəqliyyat layihələri, sərhədyanı əməkdaşlıq və regional təhlükəsizliyə qoşulmaqdan asılı olacaq. Eksklüziv təsir dairəsi anlayışına güvənmək cəhdləri əks nəticə verə bilər.

Rusiya ilə əməkdaşlıq Azərbaycan üçün obyektivlik baxımından faydalı olaraq qalır, lakin daha geniş xarici münasibətlər sisteminə uyğun olmalıdır. Bakı nə Moskva ilə qarşıdurmada, nə də ondan asılılıqda maraqlıdır. Onun məqsədi eyni zamanda, Rusiya və Türkiyə ilə işgüzar münasibətləri qorumaq, Çin və Qərblə əlaqələri inkişaf etdirmək və İranla sabit dialoq aparmaqdır. Bu konfiqurasiya daimi balanslaşdırma tələb edir, lakin ölkəyə müstəqil siyasət üçün maksimum imkan verir.

Ona görə də, qarşıdakı illər üçün ən çox ehtimal olunan ssenari praqmatik sabitləşmə olaraq qalır. Moskva və Bakı yeni siyasi gərginlikdən qaçacaq və iqtisadi maraqlarının üst-üstə düşdüyü sahələrə diqqət yetirəcəklər. Əsas sahələr nəqliyyat, ticarət, investisiya, enerji və sərhədyanı əməkdaşlıq olacaq. Münasibətlərin sabitliyinin əsas göstəricisi siyasi bəyannamələrin sayı deyil, tərəflərin pozulması hər iki tərəf üçün zərərli olacaq iqtisadi əlaqələr yaratmaq qabiliyyəti olacaq.

Hadisələr müsbət inkişaf edərsə, Şimal-Cənub layihəsi Rusiya-Azərbaycan əməkdaşlığının mərkəzi layihələrindən birinə çevrilə bilər və eyni zamanda, üçtərəfli Moskva-Bakı-Tehran əlaqəsini gücləndirə bilər. Bu, xüsusilə İran ətrafında artan geosiyasi gərginlik fonunda vacibdir: üç dövlətin nəqliyyat və ticarət maraqları nə qədər dərindən əlaqəlidirsə, sabitliyin qorunmasında ortaq maraqları bir o qədər artır.

Əsas strateji nəticə budur ki, Rusiya-Azərbaycan münasibətləri artıq əvvəlki "xüsusi yaxınlıq" və ya “siyasi asılılıq” kateqoriyaları ilə ölçülə bilməz. Onların gələcəyi yeni maraqlar coğrafiyası ilə müəyyən edilir və bu coğrafiyada Azərbaycan Rusiya, Türkiyə, İran, Çin və Avropa strategiyalarının kəsişməsində müstəqil bir mərkəzə çevrilir.

Bakı üçün bu, təcrid olunmadan suverenliyini gücləndirmək üçün bir fürsətdir. Moskva üçün eksklüziv təsirin qorunması məntiqindən bərabər və praqmatik tərəfdaşlıq modelinə keçmək vacibdir. Əks təqdirdə, Rusiyanın mövcudluğu tədricən dəyişən regional reallığa daha tez uyğunlaşa bilən oyunçulara yol verəcək.

Ona görə də, mövcud normallaşma keçmişə qayıtmaq deyil, hər iki tərəfin yeni nəsil münasibətlər qurmaq qabiliyyətinin sınağıdır. Onların davamlılığı üç amildən asılı olacaq: Azərbaycanın siyasi müstəqilliyinə hörmət, qarşılıqlı faydalı iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və Rusiya-Azərbaycan-İran münasibətlərində sabitliyin qorunması. Əgər bu şərtlər qorunarsa, əməkdaşlıq dövri böhranların məntiqini aşaraq davamlı, balanslı bir tərəfdaşlığa çevrilə bilər - himayədarlıq, asılılıq və Bakının güc mərkəzləri arasında seçim etməməsi olmadan.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov

TRIPP həm tamamlayıcı, həm də rəqib ola bilər – Rəqabətdə qalib kim olacaq?

Yenixeberorg.biz: Gürcüstanın Baş naziri İrakli Kobaxidze bildirib ki, Tiflis TRIPP-i Gürcüstandan keçən mövcud tranzit marşrutlarına rəqib kimi görmür. Onun sözlərinə görə, Orta Dəhliz boyunca yük dövriyyəsi 2020-ci ildən bəri yeddi dəfə artıb və bu da yeni marşrutların yaradılmasını obyektiv zərurətə çevirib. Gürcüstanın Baş naziri hesab edir ki, TRIPP mövcud nəqliyyat sistemi üçün ciddi təhlükə yaratmaq əvəzinə, onu tamamlayacaq. Kobaxidze həmçinin Anakliya dərin su limanı layihəsinə olan yüksək marağı Gürcüstan marşrutunun davamlı cəlbediciliyinin sübutu kimi qeyd edib.

Bu mövqe iqtisadi və siyasi baxımdan başa düşüləndir. Tiflis üçün yeni bir rəqibin ortaya çıxmasından daha çox bazarın genişlənməsi barədə danışmaq daha rahatdır. Gürcüstan tranzit modeli əsasən ölkənin əlverişli coğrafi mövqeyi və Azərbaycan, Qara dəniz, Türkiyə və Avropa bazarları arasında əlaqə rolunu əsas götürür. Alternativ marşrutların bu konfiqurasiyanı dəyişdirə biləcəyini qəbul etmək öz tranzit üstünlüyünün davamlılığını yenidən sübut etmək demək olardı.

Lakin məsələ TRIPP-in bütövlükdə Orta Dəhlizin rəqibi olub-olmamasında deyil. Marşrutlar arasında tam üst-üstə düşmə yoxdur. Daha vacibi, onların rəqabət aparacağı konkret yük və təyinat yerləri, eləcə də yeni əlaqələrin yaranmasının regionda tranzit axınlarının paylanmasını necə dəyişdirəcəyidir.

TRIPP - "Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu" - 2025-ci ilin avqust ayında Vaşinqtonda Ermənistan-Azərbaycan razılaşması üzrə ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə əldə edilmiş razılaşmalarla əlaqəlidir. Layihə Ermənistanın cənubu vasitəsilə nəqliyyat əlaqəsinin yaradılmasını, Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirməyi və Türkiyə ilə birbaşa əlaqə təmin etməyi nəzərdə tutur. 2026-cı ilin yanvar ayında Ermənistan və ABŞ layihənin həyata keçirilməsi üçün çərçivə modelini təqdim etdilər və may ayında tərəflər onun inkişafı üçün birgə struktur yaratmaq barədə razılığa gəldilər. Bu, TRIPP-in tədricən siyasi təşəbbüsdən praktik hazırlıqlara keçdiyini göstərir.

Azərbaycan üçün layihənin əhəmiyyəti göz qabağındadır: Naxçıvan və Türkiyə ilə yeni əlaqə nəqliyyatın şaxələndirilməsi üçün imkanları genişləndirir. Türkiyə üçün bu, Azərbaycana və daha sonra Orta Asiyaya əlavə quru yolu ilə çıxış təmin edir. Ermənistan üçün bunun əhəmiyyəti daha da böyük ola bilər.

İrəvan uzun müddətdir davam edən nəqliyyat təcridindən çıxmaqda və ərazisini regional infrastrukturun bir hissəsinə çevirməkdə maraqlıdır. Bu mənada, TRIPP Ermənistan üçün Azərbaycan və Naxçıvan arasında sadəcə bir yol hissəsi deyil. Bu, ölkənin şərq-qərb ticarət əlaqələrinə yenidən inteqrasiyası üçün potensial bir vasitədir. Azərbaycan və Türkiyə ilə nəqliyyat əlaqələri bərpa olunarsa, Ermənistan tranzit gəlirləri əldə edə, infrastruktura investisiya cəlb edə və regional iqtisadiyyatdakı rolunu gücləndirə biləcək.

Məhz burada Ermənistanın maraqları birbaşa Gürcüstanın maraqları ilə kəsişməyə başlayır. İndiyə qədər Gürcüstan ərazisi Azərbaycan və Türkiyə arasında əsas quru körpülərindən biri və Transxəzər marşrutunda mühüm bir əlaqə olub. Ermənistan ərazisində real alternativlərin ortaya çıxması bu rolu potensial olaraq zəiflədir.

Bu, mütləq Gürcüstanın yerindən tərpənməsi demək deyil. Daha çox ehtimal olunan ssenari, bölgədə bir neçə marşrutun yaranması və daşıyıcıların qiymət, sürət və etibarlılığa əsasən aralarında seçim etməsinə imkan verməsidir. Gürcüstan iqtisadiyyatı üçün bu o deməkdir ki, təkcə coğrafiya artıq kifayət qədər üstünlük olmayacaq. Müəyyən yük axınları uğrunda rəqabət aparmaq lazım gələcək.

Məhz buna görə Orta Dəhlizdə yük dövriyyəsinin yeddi dəfə artması ilə bağlı mübahisə rəqabət məsələsini aradan qaldırmır. Bazarın böyüməsi bir neçə nəqliyyat marşrutu üçün imkanlar yaradır. Lakin bu, həm də ən gəlirli yükün dəyərini artırır. Daşıyıcılar üçün hansı marşrutun siyasi cəhətdən dominant hesab edilməsinin əhəmiyyəti yoxdur. Onlar tariflər, çatdırılma müddətləri, sərhəd prosedurlarının sayı, ötürmə qabiliyyəti və daşımaların proqnozlaşdırıla bilməsi ilə maraqlanırlar.

Bu baxımdan, TRIPP-nin ortaya çıxması Orta Dəhlizin özünü deyil, onun daxilindəki balansı dəyişə bilər. Əgər Azərbaycan, Türkiyə və Avropa bazarları arasında bəzi yüklər daha rahat alternativ marşrut taparsa, tranzit trafiki artmağa davam etdikcə Gürcüstanın ümumi tranzit axınındakı payı dəyişə bilər.

Bu səbəbdən Anakliya xüsusilə vacibdir. Bu dərin dəniz limanı Gürcüstan marşrutunu gücləndirə və quru alternativlərinin dəniz logistikasını tam əvəz edə bilmədiyi ərazilərdə ona üstünlük verə bilər. Lakin Anakliyaya maraq özü rəqabətin olmamasını sübut etmir. Əksinə, bu, Gürcüstanın yeni marşrutlar ortaya çıxdıqca cəlbedici qalmasına imkan verən nəqliyyat sisteminin elementlərini gücləndirməli olduğunu göstərir.

Nəticədə, Tiflis üçün bu, konkret marşrut deyil, dəyişən regional sistemə inteqrasiya imkanıdır. Əgər Gürcüstan dəmir yolu, limanlar və avtomobil nəqliyyatı arasında effektiv əlaqələr təklif edə bilsə, yeni quru yolları onun rolunu mütləq azaltmayacaq. Əksinə, bir neçə bir-biri ilə əlaqəli marşrut ümumi ticarət həcmini artıra bilər.

Lakin buna nail olmaq üçün Tiflis digər iştirakçıların maraqlarını nəzərə almalı olacaq. Azərbaycan nəqliyyat əlaqələrini şaxələndirməkdə və Naxçıvanla əlaqələrini gücləndirməkdə maraqlıdır. Ermənistan əsas bazarlar arasındakı mövqeyindən kommunikasiyaları açmağa və iqtisadi fayda əldə etməyə çalışır. Türkiyə Azərbaycan və Orta Asiya ilə quru yol əlaqələrini genişləndirməkdə maraqlıdır. Orta Asiya dövlətləri üçün Avropa bazarlarına əlavə və daha davamlı çıxış əldə etmək imkanı vacibdir.

Bütün bu maraqlar mütləq Gürcüstanın maraqları ilə üst-üstə düşmür. Lakin Cənubi Qafqazın yeni nəqliyyat coğrafiyasını formalaşdıran məhz onların birləşməsidir. Ona görə də, Tiflis üçün TRIPP-i yalnız Gürcüstan tranzitindən potensial olaraq nə qədər yük götürə biləcəyinə əsasən qiymətləndirmək səhv olardı. Hər bir əsas oyunçunun birdən çox seçiminin olduğu bir sistemdə Gürcüstanın rolunu anlamaq daha vacibdir.

Bu, xüsusilə vacibdir, çünki marşrutlar arasında rəqabət onlar arasında əməkdaşlığa mane olmur. Gələcəkdə yük axınlarının təyinat yerindən, yük növündən və daşınma şəraitindən asılı olaraq Gürcüstan və Ermənistan marşrutları arasında bölüşdürülməsi tamamilə mümkündür. Bu halda Orta Dəhliz öz əhəmiyyətini itirməyəcək, lakin Xəzər və Avropa bazarlarını birləşdirə bilən yeganə logistika konfiqurasiyası olmaqdan çıxacaq.

Gürcüstanın nəqliyyat strategiyası üçün əsas çətinlik də elə buradadır. Tiflis tranzit rolunu qorumaq üçün alternativlərin olmamasına etibar edə bilməz. Region tədricən tək dominant quru yolundan bir neçə bir-biri ilə əlaqəli dəhlizlər sisteminə keçir. Gürcüstanın uğuru yeni marşrutlardan birini "rəqabətsiz" elan etmək qabiliyyətindən deyil, bu sistemə uyğunlaşma qabiliyyətindən asılı olacaq.

Ona görə də, Kobaxidze TRIPP-i tamamlayıcı kimi təqdim etməkdə haqlıdır, lakin yalnız bir vacib şərtlə: Gürcüstan nəqliyyat şəbəkəsinin genişlənməsini yalnız öz tranzit biznesini qorumaq məsələsi kimi deyil, regional miqyaslı bir proses kimi qəbul etməlidir.

Yeni marşrutların açılması Azərbaycana nəqliyyat əlaqələrini şaxələndirmək, Ermənistana iqtisadi və nəqliyyat reinteqrasiyası üçün şans, Türkiyəyə Qafqaz və Orta Asiya ilə əlaqələrini genişləndirmək, Orta Asiya dövlətlərinə isə qlobal bazarlara əlavə çıxış imkanı verir. Gürcüstan üçün bu, regional əlaqə sistemində onun rolunu yenidən təsdiqləmək zərurəti deməkdir.

Ona görə də, TRIPP həm tamamlayıcı, həm də rəqib ola bilər. Bu, ümumi nəqliyyat həcmlərini artıra bilər, eyni zamanda, ayrı-ayrı ölkələrin tranzit biznesindəki payını dəyişdirə bilər. Məhz buna görə də Tiflis layihəyə öz marşrutlarına təhlükə prizmasından deyil, daha geniş baxışla baxmalıdır. Cənubi Qafqazın yeni nəqliyyat konfiqurasiyasında qalib rəqabətin olmamasını ən yüksək səslə bəyan edən deyil, regional iştirakçılara ümumi əlaqə sistemində ən təsirli yer təklif edə bilən olacaq.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov