Bakı üçün ən vacib olan Tehranın siyasi bəyannamələri deyil, əməkdaşlığın praktik şərtləridir

Yenixeberorg.az: Məsud Pezeşkian Türkmənistanda keçirilən MDB sammitində İran və MDB ölkələri arasında "MDB+1" formatında əməkdaşlıq qurmağı təklif etdi və enerji, investisiya, sənaye, nəqliyyat və elmi-texniki əməkdaşlığı prioritet kimi gördüyünü dedi. Geniş iqtisadi gündəliyin arxasında konkret bir hesablama var: Tehran ölkənin coğrafi yerini siyasi təsir alətinə çevirməyə və qonşu dövlətlərlə əlaqələri dərinləşdirməklə beynəlxalq təcrid xərclərini azaltmağa çalışır.

Lakin bu, İranın MDB-yə qoşulması demək deyil. Tehran tam üzvlük öhdəlikləri olmadan MDB üzvləri ilə qarşılıqlı əlaqədə olmağa imkan verən ayrıca əməkdaşlıq mexanizmi təklif edir. Bu tənzimləmə İrana sərt institusional çərçivələrlə məhdudlaşdırılmadan ən faydalı sahələri seçməyə imkan verir. Lakin hələlik bu, yalnız bir təklifdir - MDB ölkələri tərəfindən razılaşdırılmış qərar deyil.

İran Prezidenti üçün postsovet məkanının Rusiya bazarından və Xəzər limanlarından Cənubi Qafqaza, Orta Asiyaya və Fars körfəzinə qədər bir neçə iqtisadi və nəqliyyat marşrutunu birləşdirməsi vacibdir. İran bu mövqedən ticarət və tranzit imkanlarını genişləndirmək, qonşularına cənub dəniz yollarına çıxış və İrana yeni bazarlara və əlavə yük axınlarına çıxış imkanı təqdim etmək niyyətindədir. İran infrastrukturundan istifadə etməkdə maraqlı olan ölkələr nə qədər çox olarsa, Tehranın iqtisadi mövqeyi bir o qədər güclü olar və xarici siyasət manevrləri üçün bir o qədər geniş imkanlar yaranar.

Təşəbbüsün strateji əhəmiyyəti budur: İran sadəcə ticarət dövriyyəsini artırmaq üçün deyil, həm də regional iqtisadi sistemdə həyati bir halqa olmağa çalışır. Sanksiyalar altında tranzit infrastrukturu İran üçün ticarətdən daha geniş bir əhəmiyyət kəsb edir. Bu, ona qonşularla əlaqələri gücləndirməyə, uzunmüddətli layihələrə tərəfdaşlar cəlb etməyə və əlverişsiz beynəlxalq şəraitdə belə Tehranla münasibətləri qorumaq üçün əlavə stimullar yaratmağa imkan verir.

Lakin coğrafi üstünlük mütləq iqtisadi liderliyə çevrilmir. İranın dəmir yollarına, magistral yollarına, limanlara və sərhəd keçidlərinə investisiya qoyuluşuna, eləcə də nəqliyyat və ödənişlər üçün proqnozlaşdırıla bilən qaydalara ehtiyacı var. Sanksiya riskləri layihə xərclərini artırır, maliyyələşdirməni çətinləşdirir və xarici şirkətləri yalnız məsafəni və tarifləri deyil, həm də siyasi fəsadların ehtimalını qiymətləndirməyə məcbur edir. Buna görə də, təkcə tranzit potensialı ilə bağlı açıqlamalar yük axınlarının İrandan axacağına zəmanət vermir.

Rusiya üçün Tehranın təşəbbüsü Qərb bazarlarından kənarda ticarətin genişləndirilməsində maraqlı olan dövlətlə əlaqələri gücləndirmək üçün əlavə imkanlar yaradır. Moskva və Tehran nəqliyyat logistikası, enerji və milli valyutalarla hesablaşmalar sahəsində əməkdaşlıq edə bilərlər. Lakin İranın yalnız Rusiyanın Avrasiya strategiyasının maraqları naminə hərəkət etdiyini düşünmək sadəlövhlük olardı. Tehran öz məqsədlərini güdür və Moskvanın kiçik tərəfdaşı kimi rolunu möhkəmləndirmək üçün deyil, müstəqilliyini genişləndirməyə çalışır. Sanksiyalar təzyiqi altında maraqların uyğunlaşdırılması bazarlar, investisiyalar və siyasi təsir uğrunda rəqabəti aradan qaldırmır.

Məhz buna görə də "MDB+1" formatı İran üçün əlverişlidir: o, vahid siyasi blok yaratmadan və ya xarici siyasəti bütün iştirakçılarla əlaqələndirmədən iqtisadi əlaqələrin inkişafına imkan verir. Rusiya, Çin, Türkiyə, Avropa Birliyi və ABŞ ilə münasibətlərə fərqli yanaşmaları olan MDB ölkələri üçün bu çeviklik də üstünlük ola bilər. Lakin diplomatik platforma yalnız konkret layihələr, maliyyələşdirmə və aydın qarşılıqlı əlaqə qaydaları ilə izlənildikdə nəticə verəcək.

Azərbaycan üçün bu təşəbbüsün ikili əhəmiyyəti var. Bakı İranla ticarətin genişləndirilməsində, dəmir yolu əlaqələrinin inkişaf etdirilməsində və Rusiyanı İranla və daha sonra Cənubi Asiya bazarları ilə birləşdirən Şimal-Cənub marşrutunun gücləndirilməsində maraqlıdır. Bu marşrutun inkişaf etdirilməsi yük dövriyyəsini, regional infrastrukturun cəlbediciliyini artıra və hər iki ölkə üçün əlavə iqtisadi imkanlar yarada bilər.

Lakin əməkdaşlıq rəqabəti aradan qaldırmır. Azərbaycan Xəzər regionunu Cənubi Qafqaz və Avropa bazarları ilə birləşdirərək Avrasiya logistikasında rolunu gücləndirməyə çalışır. İran da öz növbəsində öz ərazisindən mümkün qədər çox yük daşımaqda və tranzit gəlirlərinə çıxışı genişləndirməkdə maraqlıdır. Regional əlaqələrin inkişaf etdirilməsinə gəldikdə, Bakı və Tehranın maraqları üst-üstə düşür, lakin hansı marşrutların investisiya alacağı və beynəlxalq daşımalar üçün əsas marşrut olacağı məsələsində onlar fərqlənə bilər.

Ona görə də, Bakı üçün ən vacib olan Tehranın siyasi bəyannamələri deyil, əməkdaşlığın praktik şərtləridir: investisiya həcmi, infrastruktur tutumu, tariflər və tranzit sürəti, sərhəd keçidləri və fasiləsiz nəqliyyatın təminatı. Azərbaycan İranla əməkdaşlığı inkişaf etdirməkdən faydalanır, lakin tək bir tranzit marşrutundan asılılıq hesabına deyil. Mövcud marşrutların və tərəfdaşların çeşidi nə qədər geniş olarsa, ölkənin danışıqlar mövqeyi bir o qədər güclü olar.

Enerji də qeyd-şərtsiz yaxınlaşmanı təmin etmir. İranın əhəmiyyətli neft və qaz ehtiyatları var, MDB ölkələrinin isə öz resursları və ixrac maraqları var. Əməkdaşlıq elektrik enerjisi sektorunda, enerji resurslarının mübadiləsində və infrastruktur layihələrində inkişaf edə bilər. Lakin qarşılıqlı fayda ritorikasının arxasında bazarlar, investisiyalar və nəqliyyat axınları üzərində nəzarət uğrunda rəqabət qalır. Sanksiya məhdudiyyətləri İranın iştirak etdiyi genişmiqyaslı layihələrin həyata keçirilməsi imkanlarını daha da məhdudlaşdırır.

Pezeşkianın təşəbbüsünün qarşısındakı əsas maneə coğrafi üstünlüklərin olmaması deyil, siyasi ambisiyalar və iqtisadi imkanlar arasındakı fərqdir. MDB ölkələri ortaq maraqları olan vahid bir blok təşkil etmir: onların fərqli ticarət prioritetləri, xarici siyasət istiqamətləri və sanksiya risklərinin qiymətləndirilməsi var. Buna görə də, Tehranın təklifinin avtomatik olaraq dərin inteqrasiya mexanizminə çevrilməsi ehtimalı azdır. Əksinə, bu, fərdi razılaşmalar üçün əlavə platformaya çevrilə bilər - iştirakçılar onlarda konkret faydalar görsələr.

Nəticə etibarilə, İran nəqliyyat, enerji və ticarətdən xarici siyasət alətləri kimi istifadə edərək Avrasiya əlaqələr sistemində özü üçün daha əhəmiyyətli bir yer tutmağa çalışır. Rusiya üçün bu, Tehranla əməkdaşlığı genişləndirmək, Orta Asiya ölkələri üçün cənub bazarlarına əlavə çıxış əldə etmək və Azərbaycan üçün marşrutlar və tərəfdaşlar seçmək azadlığını qoruyarkən tranzit imkanlarını artırmaq üçün bir fürsətdir.

Lakin yeni diplomatik format özlüyündə güc balansını dəyişdirmir. Real təsir biznesə etibarlı infrastruktur, əlverişli nəqliyyat xərcləri və proqnozlaşdırıla bilən qaydalar təklif edə bilənlərə çatacaq. İran sanksiyaları və infrastruktur məhdudiyyətlərini aradan qaldıra bilməsə, "MDB+1" siyasi bəyannamə olaraq qalma riskini daşıyır. Lakin Tehran təşəbbüsü real layihələrlə dəstəkləsə, Avrasiyada iqtisadi marşrutlar uğrunda daha ciddi rəqabətin bir hissəsinə çevriləcək. Azərbaycan üçün çətinlik bu layihələr arasında seçim etmək deyil, regional rəqabətdən maksimum fayda əldə etmək, digər dövlətlərin onun nəqliyyat və xarici siyasət imkanlarının sərhədlərini müəyyən etməsinə mane olmaqdır.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov