II HİSSƏ

BAĞLAYICI GİRİŞ

Yenixeberorg.com: Birinci hissədə fiqurların dili ilə sistem daxilində baş verən ilkin gərginlik və tarazlıq axtarışı təsvir olundu. Hadisələr zahirən riyazi obrazlar kimi görünsə də, mahiyyət etibarilə daha dərin bir sistemin — münasibətlər və nizam mexanizminin — hərəkətini ifadə edirdi.
Açıq qalan qapı isə bu sualı yaradır: sistem özünü dərk etdikdən sonra birlik necə formalaşır və bu birlik hansı istiqamətə aparır?
İndi həmin açıq qapıdan içəri daxil oluruq.

I BLOK — SİSTEMİN DAXİLİ BİLİNCİ

Bilən baş bilir

Çox böyük sistemdir, çevrə daxili,
Bu sistemə qarışıb, hansı layiqi.
Yaradan birdisə, tanı xaliqi,
O, tək yaradan tənzimləyibdir.

Çevrənin daxili bütöv nəsildir,
Radiusdur, nüvədir vətər kəsirdir.
Şüa elə görünür, sanki əsildir,
Mərkəzsə bunları mənimsəyibdir.

Bu mərhələdə sistem artıq sadəcə fiqurlar toplusu deyil. O, öz daxili nizamını tanıyan bir bütöv kimi təqdim olunur. Mərkəz anlayışı bütün hərəkətin əsasını təşkil edir və bütün elementlər bu mərkəz ətrafında mənalanır.

II BLOK — GƏRGİNLİYİN DƏRİNLƏŞMƏSİ

Çürüdər bizi

Çevrənin hakimi elə özüdür,
Həyatda dövr edən elə sözüdür.
Orbitdən çıxaraq, dayansa çevrə,
Bilin ki, həyatın görən gözüdür.

Dünyamız dərmanda daşa bənzəyər,
Daş isə fırlanıb, üyüdər bizi.
Əzilsək hamımız parça bənzəyər,
Radiusda istilik çürüdər bizi.

Burada sistemin tarazlığı artıq sadəcə nəzəri anlayış deyil. Gərginlik real nəticələr doğura bilən bir vəziyyət kimi təqdim olunur. Birlikdən uzaqlaşma sistemin özünü parçalama riski ilə qarşı-qarşıya qoyur.

III BLOK — NİZAMIN MÜŞAHİDƏSİ

Baxıb süzürəm

Hər kəsin işidir nizam yaratsın,
Fiqurlar özünü seçib aratsın.
İcazə verməyin, nüvə qaralsın,
Fiqurlar çevrəni hakim yaratsın.

Bu mərhələdə sistem artıq münaqişədən müşahidəyə keçir. Burada əsas fikir budur ki, hər element öz yerini tapmalı və ümumi nizamı pozmamalıdır. Sistem özünü qorumağa çalışır.

IV BLOK — DƏRK ETMƏ VƏ DÖNÜŞ

Konus çağırar

Görsəniz çevrədə nələr baş verir,
Çevrənin adına çox əl uzanır.
Hər kəsə özünü susuz yaş bilir,
Məramım xoşdursa, xoş əl uzanır.

Konus burada fərqliliyin və sual yaradan mövqenin simvolu kimi çıxış edir. Sistem daxilində hər şey eyni axında deyil — bəzi elementlər fərqli istiqamət tələb edir və bu da tarazlığın sınağına çevrilir.

V BLOK — ZİRVƏ: BİRLİK VƏ VƏHDƏT

Çevrə vətəndir

Çevrənin daxili bütöv nəsildir,
Mərkəzdir, nüvədir, vətər kəsirdir.
Şüa elə görünür sanki əsildir,
Mərkəzsə bunları mənimsəyibdir.

Burada sistem artıq öz mahiyyətini tamamlayır. Çevrə sadəcə riyazi forma deyil, birlik və vəhdət anlayışının simvoluna çevrilir. Bütün elementlər mərkəz ətrafında toplanaraq bütöv bir “vətən modeli” yaradır.

YEKUN — AÇIQ QAPI VƏ DÖVRİLİK

Bu təmsil bağlanan bir hekayə deyil. Sistemlər həyat kimi daim hərəkətdədir və heç bir tarazlıq sabit son nöqtə kimi qalmır.
Fiqurlar öz yerlərini tapsa da, hərəkət dayanmaz. Çünki hər son nöqtə yeni başlanğıcın içində gizlidir.
Beləliklə, son əvvələ qayıdır, əvvəl isə yenidən sona çevrilir. Qapı bağlanmır — açıq qalır.

Təranə Şəms