Yenixeberorg.biz: 2022-ci ilin sentyabr ayında həlak olan hərbçilərin xatirəsinə Ermənistan Parlamentində bir dəqiqəlik sükut təbii bir hörmət jesti olaraq qala bilər. Lakin bugünkü Ermənistanın siyasi kontekstində bu, tamamilə fərqli bir məna kəsb edir. "Azərbaycan təcavüzü" ifadəsi bir dəqiqəlik sükutla birlikdə bir daha eşidildikdə, bu, artıq sadəcə xatirə məsələsi deyil. Bu, 2022-ci ilin sentyabr hadisələrini siyasi cəhətdən yenidən qabartmaq və onlardan Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılması prosesinə qarşı istifadə etmək cəhdidir.

Bu, vacib bir fərqdir. Ölənlər xatırlana bilər və xatırlanmalıdır. Lakin ölüləri xatırlamaq avtomatik olaraq mübahisəli siyasi şərhi tarixi olmayan və mübahisəsiz bir fakta çevirmək hüququ vermir. Bu gün Ermənistan müxalifəti məhz buna çalışır və həddindən artıq sadələşdirilmiş formulu yenidən ictimai aləmə təqdim edir: “Azərbaycan təcavüzkar, Ermənistan isə yalnız qurbandır”.

Bu konstruksiyanın problemi ondadır ki, ona uyğun olmayan hər şeyi müzakirədən kənarlaşdırır. 2022-ci ilin sentyabr hadisələri təsadüfi baş vermədi. 2020-ci il müharibəsindən sonra Azərbaycanla Ermənistan arasında gərginlik davam etdi, dövlət sərhədi məhdudiyyətsiz qaldı, silahlı insidentlər müntəzəm olaraq baş verdi və tərəflər öz bölmələrinin icazə verilən yerləşdirilməsinə dair təriflərində və sərhədin müəyyən hissələrində hadisələrin şərhlərində fərqli fikirdə oldular. Bakı iddia edirdi ki, toqquşmalar Ermənistan tərəfinin təxribatları və hərəkətlərinin nəticəsidir ki, bu da Azərbaycan mövqelərinə təhlükə yaradır. İrəvan isə əksinə, Ermənistan ərazisinə genişmiqyaslı hücumu məhz Azərbaycanən başlatdığını iddia etdi.

Buna görə də bu versiyalardan birini yekun tarixi hökmə çevirmək analitik deyil, siyasi yanaşmadır. Bakı üçün 2022-ci ilin sentyabr hadisələri əsasən öz ərazisinin təhlükəsizliyini təmin etmək və yeni silahlı insidentlərin qarşısını almaqla bağlı idi. 2020-ci il müharibəsi başa çatdıqdan sonra Azərbaycan öz əraziləri üzərində nəzarəti bərpa etməyin və dövlət sərhədi boyunca mövqelərini gücləndirməyin yeni hərbi-siyasi nizamın bir hissəsi olduğunu düşündü. İrəvan bu hərəkətləri tamamilə fərqli şəkildə - təzyiq və öz təhlükəsizliyinə təhdid kimi qəbul etdi.

Amma bu, bir tərəfin hər şeydə avtomatik olaraq haqlı olduğu anlamına gəlmir, əksinə, münaqişənin özünün tək bir siyasi formulla təsvir edilə bilməyəcəyi anlamına gəlir. Üstəlik, danışıqların kontekstini də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Sentyabr ayında baş verən gərginlik İlham Əliyev, Nikol Paşinyan və Şarl Mişel arasında 31 avqust 2022-ci ildə tərəflərin sülh sazişinə doğru irəliləyişi müzakirə etdiyi görüşdən qısa müddət sonra baş verdi. Bakı üçün bu, danışıqlar prosesinin kövrəkliyinin daha bir sübutu idi. Erməni müzakirələrində isə əksinə, hadisə Azərbaycanla danışıqların beynəlxalq zəmanətlərin təzyiqi altında aparılmalı olduğuna olan inamı gücləndirdi.

Amma bu gün, dörd il sonra, başqa bir şey daha vacibdir: niyə Ermənistan müxalifəti keçmişin bu fəslinə yenidən baxmağa davam edir? Cavab sərhəddə deyil, Ermənistanın özündədir. Müxalifət qüvvələri üçün 2022-ci ilin sentyabr ayı əlverişli siyasi resursdur. Bu, onlara həlak olan əsgərləri, Azərbaycan qorxusunu, Nikol Paşinyanın tənqidini və onun sülh sazişinə doğru kursunun rədd edilməsini vahid bir obrazda birləşdirməyə imkan verir. İctimaiyyət bunun yalnız təcavüzkarla qarşıdurma olduğuna nə qədər çox inanırsa, onlara kompromisə ehtiyac olduğunu, bir-birinin ərazi bütövlüyünün tanınmasını və müharibə məntiqinin qəti şəkildə rədd edilməsini izah etmək bir o qədər çətindir.

Nəticə paradoksdur: sülh prosesi əvvəlki münaqişə modelindən imtina etməyi tələb edir, lakin Ermənistan siyasi sinfinin bir hissəsi onun qorunmasından faydalanmağa davam edir. Bu, "Azərbaycan təcavüzü" hekayəsinin əsl siyasi dəyəridir. O, keçmişi izah etmir; gələcəyə münasibəti formalaşdırır.

Azərbaycan mürəkkəb, lakin normal dövlətlərarası münasibətlərin qurulmalı olduğu qonşu dövlət kimi deyil, daimi təhdid mənbəyi kimi təsvir edildiyi müddətcə, Bakı ilə istənilən razılaşma təslim olmaq, istənilən kompromis güzəşt, istənilən sərhədi açmaq cəhdi təhlükəsizlik təhdidi, istənilən regional əməkdaşlıqdan danışmaq milli maraqlardan imtina kimi təqdim edilə bilər.

Siyasi tələ belə yaradılır və Ermənistanın bundan qaçması olduqca çətin olacaq. 2020 və ya 2022-ci il hadisələrinə sonsuza qədər qayıda bilər, lakin eyni zamanda, yeni bir sülh tələb etmək və cəmiyyəti keçmiş düşmənə qarşı daimi səfərbərlik vəziyyətində siyasi cəhətdən qorumaq mümkün deyil. Sülh keçmişi unutmağı deyil, keçmişi davamlı qarşıdurma üçün əbədi bir bəhanə kimi istifadə etməkdən imtina etməyi nəzərdə tutur.

Cənubi Qafqazın özündəki dəyişikliklər fonunda bu cür ritorikanın güclənməsi xüsusilə diqqət çəkir. 2020-ci ildən bəri region artıq onilliklərdir mövcud olan qaydalarla fəaliyyət göstərmir. Güc balansı dəyişib, nəqliyyat əlaqələrinin əhəmiyyəti dəyişib, Türkiyə və Azərbaycanın rolu artıb, regional layihələrin əhəmiyyəti artıb və dondurulmuş münaqişəyə əsaslanan əvvəlki təhlükəsizlik sistemi faktiki olaraq çöküb.

Bu yeni sistemdə Azərbaycan artıq sadəcə köhnə ritorikanı təkrarlamaqla əvvəlki münaqişə çərçivəsinə qaytarıla bilən bir dövlət deyil. Bakı ardıcıl olaraq yeni regional reallığın öz anlayışını təbliğ edir: suverenliyin və ərazi bütövlüyünün tanınmasını, Qarabağın və Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin regionun bütün geosiyasətini müəyyən etdiyi modelə qayıtmağın rədd edilməsini.

Məhz buna görə də 2022-ci ilin sentyabr ayının təfsiri ilə bağlı mübarizə bu gün bu qədər vacibdir. Əgər Ermənistan müxalifəti hadisələrin tamamilə birtərəfli versiyasını möhkəmləndirməyə çalışırsa, Azərbaycanın daimi düşmən olaraq qaldığı və onunla hər hansı bir razılaşmanın şübhəli və ya məcburi kimi qəbul edildiyi siyasi modeli möhkəmləndirməyə çalışır. Bu, artıq tarixi müzakirə deyil. Bu, Ermənistan ictimaiyyətinin sülhü necə qəbul edəcəyi ilə bağlı mübarizədir.

Burada başqa bir problem ortaya çıxır. Əgər sülh müqaviləsi bağlanarsa, lakin Ermənistanın siyasi ictimaiyyətinin əhəmiyyətli bir hissəsi Azərbaycanla münasibətləri yalnız "təcavüz" kateqoriyası ilə təsvir etməyə davam edərsə, müqavilənin lazımi sosial-siyasi əsası olmayacaq. Bu, müharibəyə hüquqi cəhətdən son qoya bilər, amma onu siyasi şüurdan silməyəcək.

Və bu, revanşist siyasətinin yeni bir dövrünün riski deməkdir. Müharibə atışma dayandıqda bitmir. Müharibə sosial səfərbərlik üçün bir vasitə kimi ona qayıtmaq üçün siyasi ehtiyac yox olduqda bitir.

Məhz buna görə də bugünkü sükut anının parlament protokolundan daha geniş əhəmiyyəti var. Məsələ Ermənistan cəmiyyətinin yas tutmaq hüququna malik olub-olmamasında deyil. Əlbəttə ki, bu hüquqları var. Məsələ budur ki, bu yas mərasimi qarşıdurma xarakterli siyasi kimliyi qorumaq üçün istifadə olunacaqmı?

Əgər belədirsə, 2022-ci ilin sentyabr hadisələri faciəli bir epizoddan sülhə qarşı daimi siyasi mübahisəyə çevrilmək riski daşıyır. Və sonra xoşagəlməz, lakin qaçılmaz bir sual ortaya çıxır: həqiqətən belə bir xatirəyə kim ehtiyac duyur - müharibə səhifəsini bağlamaq istəyənlər, yoxsa onu daim açıq saxlamaq istəyənlər?

Bu sualın cavabı əsasən Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin gələcəyini müəyyən edəcək. Çünki bu gün mübarizə artıq 2022-ci ilin sentyabr ayını necə xatırlamaqla bağlı deyil. Söhbət gələcək Ermənistanın - sülh bağlanmalı olan qonşu dövlətin, yoxsa mövcudluğu davam edən qarşıdurmanı haqlı çıxaran əbədi düşmənin siyasi şüurunda Azərbaycanın necə olacağı ilə bağlıdır. Əgər Ermənistan siyasəti bir daha sonuncu variantı seçərsə, problem artıq 2022-ci ilin sentyabr hadisələrində deyil. Problem müharibənin siyasi məntiqindən nəhayət imtina etmək istəməməkdədir.(AYNA)

 Zaur Nurməmmədov