Lana Ravandi-Fədai: “İran siyasəti və regional tərəfdaşlığı ilə bağlı Azərbaycanın öz narahatlıqları var. Bütün ziddiyyətlərin aradan qalxdığını deməzdim”

Yenixeberorg.az: Rusiya Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun Şərq Mədəniyyət Mərkəzinin rəhbəri və baş elmi işçi Lana Ravandi-Fədai Zerkalo.az-a müsahibə verib. Müsahibəni təqdim edirik:

- İrandakı mövcud daxili siyasi vəziyyəti necə xarakterizə edərdiniz?

- Mən bunu xarici hərbi və siyasi qarşıdurma ilə eyni vaxtda baş verən son dərəcə mürəkkəb daxili yenidənqurma dövrü kimi xarakterizə edərdim.

Bundan əlavə, fikrimcə, ən maraqlısı odur ki, bu gün İranda eyni vaxtda iki əks proses baş verir: xarici təhlükə qarşısında dövlət birliyinin gücləndirilməsi və ölkənin gələcəyi ilə bağlı daxili mübahisələrin şiddətlənməsi. Və bu, ziddiyyət deyil. İran üçün bu vəziyyət tarixən olduqca başa düşüləndir.

Biz tez-tez İrana 1979-cu il hadisələri vasitəsilə baxırıq, lakin bugünkü daxili siyasi vəziyyəti anlamaq üçün 1980-1988-ci illərdəki İran-İraq müharibəsinə də müraciət edərdim. Məhz o zaman İslam Respublikasının siyasi mədəniyyətinin əsas xüsusiyyəti formalaşdı: xarici təhlükə qarşısında dövlətin müdafiəsi sadəcə siyasi fərqlərdən kənara çıxan bir əhəmiyyət kəsb edir.

İran cəmiyyəti son dərəcə müxtəlifdir. O, müxtəlif siyasi baxışları, dinin rolunun fərqli anlayışlarını, müxtəlif nəsilləri və dövlət qurumlarına qarşı fərqli münasibətləri əhatə edir. Lakin xarici hərbi təhdid, mənim İranın dərin millətçilik hissi adlandıracağım şeyi canlandıra bilər.

Burada dövlətə tarixi vətən kimi dəstək, onun suverenliyinə dəstək və müəyyən bir siyasi sistemə dəstək arasında fərq qoymaq vacibdir. Bunlar həmişə eyni şey deyil. İranlı hökuməti tənqid edə, iqtisadi siyasətdən narazı qala, sosial dəyişiklikləri müdafiə edə və eyni zamanda, xarici hərbi müdaxiləni qəti şəkildə rədd edə bilər.

Ona görə də vətənpərvərlik səfərbərliyini bütün sosial ziddiyyətlərin yox olması kimi şərh etmək səhv olardı. Lakin narazılığın mövcudluğunun avtomatik olaraq cəmiyyətin xarici təzyiqi dəstəkləməyə hazır olması demək olduğunu düşünmək də eyni dərəcədə səhvdir. Xarici qiymətləndirmələrdə tez-tez itirilən məhz bu mürəkkəblikdir.

Gəlin siyasi sistemin özündəki vəziyyətə nəzər salaq. Seyid Əli Xameneyinin ölümündən və Müctəba Xameneyinin hakimiyyətə gəlməsindən sonra İran sadəcə Ali Rəhbərin dəyişməsindən daha çox şey yaşayır. Bu, dövlət qurumlarının fövqəladə hallarda davamlılığı təmin etmək qabiliyyətinin sınağıdır.

İslam Respublikası üçün dövlətin sabitliyinin yalnız liderin şəxsiyyəti ilə deyil, həm də mənəvi liderlikdən və parlamentdən hökumətə, silahlı qüvvələrə və milli təhlükəsizlik orqanlarına qədər bütün qurumlar sisteminin fəaliyyəti ilə müəyyən edildiyini nümayiş etdirmək vacibdir.

Lakin institusional davamlılığı qorumaq təsir uğrunda mübarizənin olmaması demək deyil. Əksinə, müharibə şəraitində müdafiə və təhlükəsizlikdən birbaşa məsul olan strukturların rolu əhəmiyyətli dərəcədə artır. Bu, hərbi təzyiq altında olan bir dövlət üçün təbiidir.

Amma burada vacib bir sual ortaya çıxır: hərbi zərurət, siyasi idarəetmə və iqtisadi məqsədlər arasında tarazlıq necə olacaq? Ölkənin təhlükəsizliyini təmin etmək bir vəzifədir. Onun uzunmüddətli inkişafını, iqtisadi fəaliyyətini və ictimai dəstəyini təmin etmək daha geniş bir vəzifədir. Və Məsud Pezeşkianın hökumətinin vəziyyətinə buradan gəlirik. Pezeşkian hakimiyyətə "vəfaq-e melli" - milli konsensus ideyası ilə gəldi. Onun siyasi yanaşması daxili qarşıdurmanın azalmasını, cəmiyyətdəki müxtəlif qruplar arasında daha geniş qarşılıqlı əlaqəni və sosial-iqtisadi problemlərin praqmatik həllini nəzərdə tuturdu.

Lakin müharibə bu proqramın həyata keçirilməsi şərtlərini kökündən dəyişdirdi. Bu gün Prezident eyni vaxtda bir neçə problemi həll etməyə məcburdur: dövlət aparatının fəaliyyətini təmin etmək, iqtisadi sabitliyi qorumaq, təhlükəsizlik qüvvələri ilə qarşılıqlı əlaqədə olmaq və ictimai etimadın qorunması. Və burada müəyyən bir paradoks yaranır.

Müharibədə milli konsensus həmişəkindən daha zəruri olur, lakin ənənəvi siyasi kompromis üçün məkan eyni zamanda, daralır. Çünki xarici siyasət, danışıqlar və ya təhlükəsizlik məsələləri ilə bağlı hər hansı bir fikir ayrılığı təkcə siyasi mövqe kimi deyil, həm də milli müdafiə üçün potensial nəticələr prizmasından qəbul edilməyə başlayır. Bu, xüsusilə ABŞ ilə danışıqların müzakirəsində özünü göstərir. İran liderlərinin hərbi çəkindirmə və diplomatiyanı necə birləşdirmək barədə fərqli fikirləri var. Bəzi siyasi qüvvələr iqtisadi xərcləri azaltmaq və daha da eskalasiyanın qarşısını almaq üçün danışıqlardan istifadə etməyin zəruri olduğunu düşünürlər. Digərləri isə hərbi təzyiq altında güzəştlərin Vaşinqton tərəfindən məcburiyyətin effektivliyinin sübutu kimi qəbul ediləcəyindən qorxurlar. Və bunlar hazırda əksəriyyətdir.

Amma mən bunu iki tərəf arasında sadə bir münaqişə kimi təsvir etməzdim. Sülh tərəfdarları və müharibə tərəfdarları var. Əslində milli təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün iki yanaşmadan danışırıq.

- İran hakimiyyəti üçün ən böyük risk hansı daxili problemlərdir?

- Bu gün İran təkcə böhran deyil, həm də siyasi sistemin təcili səfərbərlikdən davamlı inkişafa keçid qabiliyyətini sınayan bir dövr yaşayır. Fikrimcə, bu gün İranın əsas daxili problemi dövlətin müqavimət göstərməməsi deyil, səfərbərlik imkanları ilə sosial-iqtisadi inkişaf potensialı arasında artan boşluqdur.

Onilliklər boyu davam edən sanksiyalar və xarici təzyiqlər ərzində İran siyasi sistemi ekstremal şəraitdə dayanıqlılığı qorumağı öyrənib. Lakin böhranlara tab gətirmək qabiliyyəti mütləq onların baş vermə səbəblərini aradan qaldırmaq qabiliyyəti demək deyil.

Ən ciddi risk iqtisadi çətinliklər, idarəetmə çatışmazlıqları və daimi səfərbərliyə ehtiyac bir-birini gücləndirməyə başlayanda yaranır. Ona görə də, Tehran üçün əsas çətinliyi belə ifadə edərdim: İran son dərəcə güclü xarici təzyiq altında müstəqilliyini qorumağa qadir olduğunu sübut edib. İndi o, bu dayanıqlığın yalnız növbəti böhranı aradan qaldırmaq üçün bir mexanizm deyil, uzunmüddətli inkişafın təməli ola biləcəyini sübut etməlidir.

Onilliklər ərzində sanksiyalar və xarici təzyiqlər nəticəsində İran siyasi sistemi ekstremal şəraitdə dözümlülüyü qorumağı öyrənib. Lakin böhranlara tab gətirmək qabiliyyəti mütləq onların baş vermə səbəblərini aradan qaldırmaq qabiliyyəti demək deyil.

- Bu gün Azərbaycan-İran münasibətlərində uzunmüddətli yaxşılaşma üçün ilkin şərtlər varmı?

- İnanıram ki, bu cür ilkin şərtlər mövcuddur və onlar bu gün bir neçə il əvvəlkindən xeyli əhəmiyyətlidir. Lakin mən ikitərəfli münasibətlərin yaxşılaşdırılması ilə strateji inamsızlığın tamamilə aradan qaldırılması arasında fərq qoyardım. Birincisi tamamilə əldə edilə bilər, ikincisi isə daha çox vaxt aparacaq.

Əsas dəyişiklik Tehran və Bakının tədricən qarşılıqlı şübhədən öz maraqlarının daha praqmatik anlaşılmasına keçməsidir. Və burada iki dövlət arasındakı münasibətlərin mahiyyəti vacibdir. İran və Azərbaycan təkcə coğrafiya ilə deyil, həm də dərin tarixi, mədəni, dini və insani yaxınlıqlarla bağlıdır. Azərbaycan mədəni mühitinin öz tərcümeyi-halının bir hissəsi olduğu Prezident Məsud Pezeşkian bu əlaqələrə xüsusi əhəmiyyət verir.

Lakin təkcə mədəni yaxınlıq geosiyasi ziddiyyətləri aradan qaldırmır. İranın əsas narahatlıqları şimal sərhədlərinin təhlükəsizliyi, Bakının İsraillə sıx hərbi-texniki əməkdaşlığı və Cənubi Qafqazın nəqliyyat və siyasi konfiqurasiyasında dəyişikliklər potensialı olaraq qalır.

Tehran üçün yeni kommunikasiya layihələrinin Ermənistana suveren çıxışını məhdudlaşdırmaması və ya qonşu dövlətlərin ərazisindən İrana qarşı istifadə etmək üçün imkanlar yaratmaması vacibdir.

İran siyasəti və regional tərəfdaşlığı ilə bağlı Azərbaycanın öz narahatlıqları var. Buna görə də, bütün ziddiyyətlərin aradan qalxdığını deməzdim. Lakin əvvəllər nəzərəçarpacaq dərəcədə çatışmayan şey indi ortaya çıxır - praktik iqtisadi maraqların davamlı yaxınlaşması.

Azərbaycan tranzit, sərhəd infrastrukturu və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında maraqlıdır. İran Cənubi Qafqazı Avrasiya siyasətinin əsas sahəsi kimi, ilk növbədə beynəlxalq Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi kontekstində görür. Və burada çox maraqlı bir qarşılıqlı asılılıq yaranır: Azərbaycan İranın Rusiyaya çıxışında mühüm bir halqaya çevrilə bilər, İran isə Azərbaycanın nəqliyyat imkanlarını cənuba, Fars körfəzinə və Hind okeanına genişləndirə bilər.

Artıq biz yalnız bəyanatlar görmürük. 9 oktyabrda Pezeşkian və İlham Əliyev Türkmənistanda görüşərək birgə layihələrin sürətləndirilməsini müzakirə etdilər. 12 oktyabrda İranın daxili işlər naziri İskəndər Momeni Bakıya səfər etdi və orada təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq, sərhəd məsələləri və yeni ikitərəfli sənədlərin hazırlanması məsələlərini müzakirə etdilər.

Bu, xüsusilə vacibdir: əlaqələr siyasi bəyanatlar səviyyəsindən konkret dövlət qurumları arasında qarşılıqlı əlaqə səviyyəsinə keçir. Lakin iqtisadi amili şişirtməzdim. Ticarət və nəqliyyat siyasi gərginliyi azalda bilər, lakin təkcə onlar təhlükəsizlik ziddiyyətlərini həll etmir. Ona görə də, ən real perspektiv İran və Azərbaycanı strateji müttəfiqlərə çevirmək deyil, davamlı, praqmatik, mehriban qonşuluq münasibətlərinin formalaşdırılmasıdır. Və fikrimcə, əsas dəyişiklik budur.

- Rəşt-Astara dəmir yolunun tikintisinə 2027-ci ildə başlamaq və üç il ərzində başa çatdırmaq üçün elan edilmiş planlar nə dərəcədə realdır?

- Deyərdim ki, tikintiyə 2027-ci ildə başlamaq olduqca real görünür və onu üç il ərzində başa çatdırmaq əldə edilə bilən, lakin çox çətin bir məqsəddir. Və burada Rəşt-Astaranın sadəcə dəmir yolu hissəsi olmadığını anlamaq vacibdir. Təxminən 162 kilometr uzunluğundadır. Bu, Rusiyanı Azərbaycan və İran vasitəsilə Fars körfəzi və Hind okeanındakı limanlarla birləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuş beynəlxalq Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizinin qərb qolunun itkin halqasıdır.

İranın nöqteyi-nəzərindən layihənin əhəmiyyəti sadəcə nəqliyyat infrastrukturundan daha genişdir. Sanksiya siyasəti İranın qlobal iqtisadiyyatda iştirak etmək qabiliyyətini məhdudlaşdırmağa çalışır. Lakin Şimal-Cənub Dəhlizi onun coğrafi yerini uzunmüddətli iqtisadi üstünlüyə çevirməyi hədəfləyir. Lakin layihənin geosiyasi əhəmiyyəti ilə praktiki icrası arasında bir uçurum var.

İlk növbədə tikintinin mürəkkəbliyi nəzərə alınmalıdır. Marşrut çətin təbii şəraiti olan ərazilərdən keçir və çoxsaylı körpülərin, yol ötürücülərinin və digər mühəndislik qurğularının tikintisini tələb edir.

İkinci məsələ torpaqdır. Uzun illərdir ki, torpaqların alınması, marşrutun təsdiqlənməsi və əmlak məsələlərinin həlli əsas maneələr arasında qalıb. Və burada son hesabatların ziddiyyətli təbiəti diqqətəlayiqdir. İran rəsmiləri torpaqların alınmasında əhəmiyyətli irəliləyişlər olduğunu açıqladılar, lakin regional tənzimləyici orqanlar əmlak sahibləri ilə bağlı həll olunmamış məsələlərə və müvafiq prosedurların tamamlanmasının vacibliyinə işarə etməyə davam edirlər.

Üçüncü məsələ maliyyələşdirmə və işin təşkilidir. Rusiya-İran müqaviləsi Rusiyanın əhəmiyyətli iştirakını nəzərdə tutur, lakin həyata keçirilməsi üçün müqavilə razılaşmaları yekunlaşdırılmalı, ərazilərə giriş təmin edilməli, mühəndislik tədqiqatları aparılmalı və avadanlıq təchizatı təşkil edilməlidir.

15 oktyabrda Rusiya Dəmir Yolları Baş direktorunun birinci müavini Sergey Pavlov tikintiyə 2027-ci ildə başlamaq və üç il ərzində başa çatdırmaq planlarını təsdiqlədi. O, həmçinin hərbi əməliyyatlar nəticəsində dayandırılan tədqiqat işlərinin bərpa olunduğunu elan etdi. Bu, vacib müsbət əlamətdir.

Lakin vurğulamaq istərdim ki, üç il siyasi bəyanatdan deyil, hazırlanmış marşrut üzrə tammiqyaslı tikintinin faktiki başlanğıcından hesablanmalıdır. Və başqa bir fundamental məqam da var. Dəmir yolu qrafik üzrə tikilsə belə, bu, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin avtomatik olaraq maksimum səmərəliliklə işləyəcəyi anlamına gəlmir.

Buna nail olmaq üçün tarif siyasətini, sərhəd prosedurlarını, gömrük rəsmiləşdirilməsini, müxtəlif yol ölçülərinə malik dəmir yolu sistemləri arasında yük daşınmasını və liman infrastrukturunun fəaliyyətini əlaqələndirmək lazımdır. Ona görə də dəmir yolunun tamamlanması ilə tam hüquqlu beynəlxalq logistika marşrutunun inkişafını fərqləndirərdim.

Birincisi mühəndislik problemidir. İkincisi isə daha mürəkkəb iqtisadi və institusional bir vəzifədir və Rusiya, İran və Azərbaycanın əlaqələndirilmiş fəaliyyətini tələb edir. Və burada layihənin siyasi əhəmiyyətinə qayıdırıq.

Rəşt-Astara Rusiya və İran arasında strateji tərəfdaşlığın konkret iqtisadi mahiyyət qazanmasının ən inandırıcı nümunələrindən biri ola bilər. Eyni zamanda, layihə Tehran və Bakı arasında sabit münasibətlər üçün əlavə stimul yaradır. Ona görə də, onun əhəmiyyəti təkcə nəqliyyat məsafələrini azaltmaqda deyil, həm də münasibətləri həmişə sadə olmayan ölkələr arasında davamlı iqtisadi qarşılıqlı asılılığın gücləndirilməsindədir.

İran sadəcə dəmir yolu tikməkdən daha çox şey etməlidir. Coğrafi yerini davamlı tranzit gəliri, investisiya və siyasi və iqtisadi təsir mənbəyinə çevirməlidir. Və məhz bu, Rəşt-Astaranın strateji əhəmiyyətidir.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov