Liderlərin telefon danışığı ictimai mübahisələrin münasibətlərinin siyasi təməllərini məhv etmədiyinin nümayişi oldu

Yenixeberorg.az: Rəcəb Tayyib Ərdoğanla İlham Əliyev arasında telefon danışığı iki ölkə nümayəndələri arasında qeyri-adi dərəcədə qızğın ictimai mübahisə fonunda mühüm siyasi siqnal idi. Əsasən Azərbaycan məktəblərində hicab taxmaq məsələsi ilə bağlı bir neçə gün davam edən qarşılıqlı ittihamlardan sonra Türkiyə Prezidenti özü Azərbaycanlı həmkarına zəng etdi. Dövlət başçıları ikitərəfli münasibətləri, regional və qlobal hadisələri müzakirə etdilər. Ərdoğan iki ölkə arasında əməkdaşlığın inkişaf etməyə davam edəcəyinə əminliyini bildirdi, bir daha Azərbaycanı müstəqilliyinin bərpasının 35-ci ildönümü münasibətilə təbrik etdi və İlham Əliyevi Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Ankarada keçiriləcək 13-cü zirvə toplantısına dəvət etdi. İlham Əliyev də öz növbəsində Türkiyə Prezidentinə təşəkkür etdi və qardaşlıq münasibətlərinin davamlı uğurlu inkişafına əminliyini bildirdi. Hər iki tərəfin rəsmi açıqlamalarında telefon söhbəti belə təsvir edildi.

İlk baxışdan görünən odur ki, hər şey yaxşı gedir: liderlər danışdılar, müttəfiqliyə sadiqliklərini təsdiqlədilər, diplomatik xoş sözlər mübadiləsi apardılar və gələcək əməkdaşlıq perspektivlərini müəyyənləşdirdilər. Lakin siyasi təhlil protokolun bitdiyi yerdən başlayır. Əgər iki dövlət arasında heç bir problem yaranmayıbsa, ictimai şikayət mübadiləsindən sonra ən yüksək səviyyədə belə bir əlamətdar siqnal nə üçün lazım idi? Əgər problemlər həqiqətən də mövcuddursa, telefon danışığı onların həll olunduğunu bildirir, yoxsa tərəflər onların tam diplomatik böhrana çevrilməsinə imkan verməmək qərarına gəliblər? Cavab ictimai bəyanatları münasibətlərin faktiki mahiyyətindən ayırmağı tələb edir.

Telefon danışığı hər iki tərəfin strateji tərəfdaşlığı qorumaqda maraqlı olduğunu təsdiqləyir, lakin bu, özlüyündə gərginliyin bütün səbəblərinin aradan qalxdığını sübut etmir.

Yaxın tarixin əsas dərsi budur ki, Ankara ilə Bakı arasındakı münasibətləri yalnız ayrı-ayrı siyasətçilərin emosional bəyanatları ilə qiymətləndirmək olmaz. Türkiyə və Azərbaycanı təkcə dil, mədəniyyət və xalqları arasında yaxınlıq haqqında tarixi anlayışlar birləşdirmir. Onların tərəfdaşlığının hərbi-siyasi, iqtisadi, enerji və nəqliyyat ölçüləri var. Bu, Cənubi Qafqazda güc balansına, türk dünyası inteqrasiyası perspektivlərinə, Xəzər dənizi ilə Avropa arasındakı marşrutlara və hər iki ölkənin regional gündəmi müstəqil şəkildə formalaşdırmaq qabiliyyətinə təsir göstərir. Ona görə də, tək bir məsələ ətrafında ictimai mübahisə onun faktiki strateji nəticələrindən daha güclü ola bilər, lakin bu, onu tamamilə zərərsiz etmir. Hətta qısamüddətli gərginliklər belə birliyin siyasi rəqiblərinin bundan istifadə edəcəyinə şübhə yarada bilər.

Əsas sual hazırkı mübahisənin məhz nədən qaynaqlandığıdır. 2026-cı ilin oktyabr ayında Azərbaycanda məktəb geyimləri qaydaları və hicabla bağlı mübahisə daxili təhsil siyasətindən kənara çıxdı. Türkiyə Prezidentinin müşaviri Oktay Saral hicab geyinən məktəbli qızlara tətbiq edilən məhdudiyyətlərə qarşı açıq şəkildə çıxış edərək vəziyyəti “təhsil hüququ və dini azadlıq məsələsi” kimi qələmə verdi. Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) bəzi üzvləri də tənqidlərə qoşuldu. Bu açıqlamalar Bakıda kəskin reaksiyaya səbəb oldu. Hakim Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) türkiyəli siyasətçilərin açıqlamalarından təəssüfləndiyini bildirdi, onları “populist və məsuliyyətsiz” adlandırdı, Azərbaycan dövlətinin konstitusiya əsaslarını və onun daxili qərarlarına hörmətlə yanaşmağın vacibliyini vurğuladı.

Bu mübahisə iki siyasi məntiqi bir-birinə qarşı qoydu. Bəzi türkiyəli siyasətçilər üçün hicab məsələsi dini azadlıqlar, mühafizəkar sosial dəyərlər və öz siyasi kimlikləri ilə əlaqələndirilir. Bakı üçün başqa bir şey fundamentaldır: təhsil standartları, dövlət tənzimlənməsi və din ilə dünyəvi qurumlar arasındakı münasibət xarici siyasətçilərin təzyiqi altında deyil, Azərbaycan daxilində müəyyən edilməlidir. Burada müzakirənin özünün məzmunu ilə aparıldığı format arasında fərq qoymaq vacibdir. Uşaq hüquqları, vicdan azadlığı və təhsilə çıxış məsələlərini müzakirə etmək həm mümkündür, həm də zəruridir. Lakin müzakirə başqa bir dövlətdən daxili siyasətini dəyişdirmək üçün ictimai tələblərə çevrildikdə, bu, həm də suverenlik məsələsinə çevrilir. Məhz məktəbli forması ilə bağlı müzakirədən xarici təsirin icazə verilən hədləri ilə bağlı müzakirəyə keçid vəziyyəti siyasi cəhətdən həssas etdi.

Lakin bütün hekayəni yalnız hicabla məhdudlaşdırmaq səhv olardı. Gərginlik barədə ictimai hesabatlar digər həssas məsələni də göstərdi: Bakının İsrailə münasibəti və iki ölkənin bu məsələyə fərqli siyasi yanaşmaları. Fələstin məsələsinin ön planda olduğu Türkiyənin daxili siyasəti və Azərbaycanın xarici siyasət hesablamaları tonda və prioritetlərdə həmişə uyğun gəlmir. Lakin fərqli yanaşmalar iki tərəfi avtomatik olaraq düşmənə çevirmir. Dövlətlər üçüncü ölkələrlə münasibətləri fərqli təməllər üzərində qurulduqda belə, müttəfiqlik saxlaya bilərlər. Məhz buna görə də istifadə etməmək vacibdir.

Böhranın tək bir səbəbini müəyyən etmək üçün dini gündəmlərin, daxili siyasi səfərbərliyin, xarici siyasətdəki fikir ayrılıqlarının və icazə verilən müdaxilənin hədləri məsələsinin birləşməsini görmək lazımdır. Xüsusilə də 16 oktyabrda Türkiyənin hakim AKP-nin sədr müavini Kürşad Zorlunun Azərbaycanla problemləri "ailə daxilində" müzakirə etməyə çağırması diqqət çəkir. O, dövlətlərin yanaşmalarında fərqli ola biləcəyini, lakin bir-birinin qərarlarına və suverenliyinə hörmət etməli olduğunu vurğuladı. Bu açıqlama prezidentlərin özləri arasındakı telefon danışığından heç də az əhəmiyyət kəsb etmir: bu, Türkiyənin siyasi rəhbərliyi daxilində münaqişənin ictimai temperaturunu azaltmaq ehtiyacının anlaşıldığını göstərir.

Partiya nümayəndəsi fikir ayrılıqlarını qarşılıqlı ittihamlar sahəsindən ikitərəfli məsləhətləşmələr sahəsinə qaytarmağı təklif etdi. Buna görə də, Ərdoğanın Əliyevə zəngi təsadüfi diplomatik jest deyil, əksinə, ayrı-ayrı siyasi dairələr arasında mübahisənin dövlətlərarası münasibətlərdə böhrana çevrilməsinin qarşısını almaq üçün daha geniş bir istəyin davamı kimi görünür.

Bəs Ankara ilə Bakı arasındakı gərginlikdən ən çox kim məmnun qaldı? Ən dürüst cavab budur ki, açıq məlumatlara əsasən tək bir qalib və ya təşkilatçı müəyyən etmək mümkün deyil. Lakin Türkiyə-Azərbaycan koordinasiyasının zəifləməsindən obyektiv şəkildə faydalanan qrupları müəyyən etmək mümkündür. Bunlar əsasən Türkiyə və Azərbaycan arasında əməkdaşlığa əsaslanan müstəqil regional təsir mərkəzinin güclənməsini sərfəli hesab etməyən siyasi qüvvələr və xarici oyunçulardır. Onlar üçün iki dövlətin birliyi sadəcə qardaşlıq haqqında ritorika deyil, hərbi, nəqliyyat, enerji və diplomatik imkanların real kombinasiyasıdır. Bakı ilə Ankara arasında nə qədər az etimad varsa, Cənubi Qafqazın və daha geniş türk bölgəsinin maraqlarına təsir edən məsələlərdə birgə hərəkət etmək bir o qədər çətindir.

Bu kontekstdə geosiyasi üstünlük üçün həmişə gizli sui-qəsd tələb olunmadığını anlamaq xüsusilə vacibdir. Bəzən münaqişənin artıq yaranması və maraqlı tərəflərin onun nəticələrindən istifadə etmək imkanı qazanması kifayətdir. Birtərəfli şərhlərin, emosional şərhlərin və guya sonuncu parçalanma iddialarının yayılması ilə daha da şiddətlənə bilərsə, fikir ayrılıqlarını yaratmağa ehtiyac yoxdur. İnformasiya məkanı elə qurulub ki, müttəfiqlər arasında mübahisə ilə bağlı xəbərlər onların uzunmüddətli əməkdaşlığı ilə bağlı xəbərlərdən daha çox diqqət çəkir. Qalmaqal auditoriyanı cəlb edir, reaksiyalara səbəb olur və şəxsi mübahisənin tarixi dönüş nöqtəsi kimi təqdim olunmasına imkan verir. Ona görə də, Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı əlaqələri zəiflətməkdə maraqlı olanlar mütləq böhran yaratmaqdan deyil, əksinə, ictimaiyyəti böhranın əslində olduğundan daha dərin olduğuna inandırmaqdan faydalanırlar.

Potensial faydalananlardan biri Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı təsirini məhdudlaşdırmaqda maraqlı olan qüvvələrdir. Son illərdə Ankara Bakı ilə sıx əməkdaşlıq, hərbi qarşılıqlı fəaliyyət, iqtisadi layihələr və Türkiyəni Xəzər regionu və Orta Asiya ilə birləşdirən nəqliyyat marşrutlarına dəstək vasitəsilə regiondakı mövqeyini gücləndirib. İki ölkə arasında münasibətlər pisləşərsə, birgə təşəbbüslərin yavaşlayacağına və siyasi koordinasiyanın zəifləyəcəyinə ümid var. Lakin sübut olmadan mövcud mübahisəni konkret bir dövlətə aid etmək düzgün olmazdı. Strateji maraq, artıq baş vermiş hadisəyə siyasi reaksiya və onun yaranmasında sübut olunmuş iştirak arasında fərq qoyulmalıdır. Birincisi, geosiyasi şəraitə əsasən təhlil edilə bilər, ikincisi, ictimai bəyanatlar, üçüncüsü, konkret dəlillər əsasında.

Azərbaycanın müstəqilliyinin zəiflədilməsində maraqlı olanlar potensial üstünlüklərdən az deyil, daha az qazanc əldə edirlər. Türkiyə ilə güclü münasibətlər Bakının diplomatik və iqtisadi imkanlarını genişləndirir, əlavə təhlükəsizlik dəstəyi verir və regional danışıqlarda mövqeyini gücləndirir. İki paytaxt arasında inamsızlıq yaranarsa, xarici aktorlar ikitərəfli təzyiq və hər iki tərəfi əks halda daha az faydalı hesab edəcəkləri qərarlar qəbul etməyə inandırmaq cəhdləri üçün daha çox yer qazanırlar. Bu mənada, gərginlik təkcə Türkiyənin birbaşa rəqibləri üçün deyil, həm də Azərbaycanın xarici siyasətində daha az inamlı olmasını istəyən istənilən siyasi qüvvələr üçün faydalı ola bilər. Bununla belə, analitik fərziyyəni ittihama çevirməmək də vacibdir: təkcə fayda məqsədəuyğunluğu sübut etmir.

Bu hekayənin bəzən geosiyasi müzakirələrdə nəzərdən qaçırılan daxili səviyyəsi də var. Müttəfiqlər arasında ictimai münaqişələr sosial qütbləşməyə təsir göstərən siyasi fəallar, şərhçilər və media orqanları üçün faydalı ola bilər. Bəziləri üçün hicab müzakirəsi Azərbaycanı dini dəyərlərdən imtina etməkdə ittiham etmək üçün bir bəhanəyə çevrilir. Digərləri üçün isə bu, türk siyasətçisinin istənilən çıxışını truba kimi təqdim etmək üçün bir fürsətdir: Bakını xarici iradəyə tabe etmək cəhdi kimi.

Hər iki şərh tərəfdarları cəlb edə bilir, eyni zamanda, real hüquqi və siyasi məsələlərin sakit müzakirəsi üçün məkanı daraldır. Nəticədə, cəmiyyətin maraqları, uşaqların təhlükəsizliyi, təhsilin keyfiyyəti və qanunvericiliyin məzmunu arxa plana keçir, sədaqət və ya qəzəb nümayiş etdirmək üçün rəqabət isə mərkəzi yer tutur.

Məhz buna görə də böhran zamanı kimin ən çox sevindiyi sualına ayrıca cavab vermək lazımdır. Mövcud ictimai məlumatlara əsasən, bundan ən çox faydalandığı iddia edilən konkret dövlətləri, partiyaları və ya təşkilatları etibarlı şəkildə sıralamaq mümkün deyil. Bununla belə, Türkiyə-Azərbaycan yaxınlaşmasına qarşı çıxanların rahat bir hekayə, sərt siyasi qütbləşməni dəstəkləyənlər isə auditoriyalarını səfərbər etmək imkanı qazandıqlarını söyləmək olar. Onların potensial qazancı tək bir məsələ ilə bağlı mübahisəni bütün strateji ittifaqın etibarlılığına şübhə ilə yanaşmaq idi. Lakin prezidentlər birbaşa əlaqə saxladıqca, rəsmi açıqlamalar əməkdaşlığa sadiqliyi təsdiqlədikcə və dialoq üçün siyasi kanallar açıq qaldıqca, bu məqsədə çatmaq barədə danışmaq hələ tez olardı.

Fikir ayrılıqlarının avtomatik olaraq strateji böhrana çevrilməməsinin səbəbini anlamaq üçün 15 iyun 2021-ci ildə imzalanmış Azərbaycan və Türkiyə arasında ittifaq haqqında Şuşa Bəyannaməsinə nəzər salmaq kifayətdir. Bu sənəd təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində əməkdaşlığı təsbit edir, ortaq maraq doğuran məsələlər üzrə xarici siyasət koordinasiyasını təmin edir və iqtisadiyyat, enerji və nəqliyyat sahələrində əməkdaşlıq sahələrini müəyyən edir. Xüsusilə müstəqillik, suverenlik, ərazi bütövlüyü və dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq prinsiplərini vurğulayır. Ona görə də, Bakının suverenliyinə hörmət bugünkü diplomatik mübahisə üçün əlverişli bir düstur deyil, həm də iki ölkənin ittifaqının rəsmi olaraq qurulduğu prinsiplərdən biridir.

Eyni zamanda, Şuşa Bəyannaməsi Türkiyə və Azərbaycanın hər bir sosial, dini və ya beynəlxalq məsələyə eyni şəkildə baxmağa borclu olduqları anlamına gəlmir. Əksinə, yetkin bir ittifaq tərəfdaşların öz prioritetlərinin ola biləcəyini fərz edir. Türkiyə öz daxili siyasi müzakirələri və NATO, Yaxın Şərq və Avropa ilə münasibətləri olan böyük bir regional gücdür. Azərbaycan coğrafi mövqeyini, Rusiya və İranla münasibətlərini, İsraillə əməkdaşlığını, Avropa enerji bazarını və Orta Asiyadakı maraqlarını nəzərə alaraq müstəqil xarici siyasət yürüdür. Bu ölkələrin əhəmiyyətli dərəcədə üst-üstə düşən maraqları var, lakin hər şeydə bir-birini təqlid etmək öhdəliyi yoxdur. Müttəfiqliyi qorumaq üçün fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmaq deyil, tərəfdaşın öz qərarlarını vermək hüququnu tanımaq lazımdır.

Azərbaycan üçün mövcud vəziyyət daha geniş əhəmiyyət kəsb edir. Ölkə beynəlxalq əlaqələri gücləndirməyə, nəqliyyat və enerji imkanlarını genişləndirməyə və müstəqil qərar qəbuletmə üçün məkanı qorumağa çalışır. Türkiyə ilə əməkdaşlıq bu strategiyanın vacib elementi olaraq qalır, lakin onun davamlılığı hər məsələdə qeyd-şərtsiz razılaşma gözləntisinə deyil, qarşılıqlı hörmətə əsaslanmalıdır. Eynilə, Ankara Bakı ilə münasibətlərində siyasətçinin və ya parlament üzvünün hər emosional açıqlamasından asılı olmayaraq, proqnozlaşdırıla bilənliyi qorumaqda maraqlıdır. İnstitusional məsləhətləşmə mexanizmləri nə qədər etibarlı olarsa, təcrid olunmuş mübahisənin ümumi gedişatı pozmaq üçün istifadə edilməsi ehtimalı bir o qədər azdır.

Başqa bir vacib aspekt də var: telefon danışığı hər iki tərəfin ictimai mübahisələrin münasibətlərinin siyasi təməllərini məhv etmədiyini nümayiş etdirməli olduğu bir vaxtda baş tutdu. İlham Əliyevin TDT-nın Ankarada keçiriləcək zirvə toplantısına dəvəti məhz bu kontekstdə əhəmiyyətlidir. Bu, yüksək səviyyəli əlaqələrin davam etməsini və ortaq türk gündəliyinin qorunub saxlanıldığını göstərir. Lakin dəvətnamə konkret şikayətləri həll edən sənəd deyil, diplomatik siqnaldır. Yekun qiymətləndirmə üçün əlavə inkişaflar tələb olunacaq: rəsmilərin açıqlamaları, yeni ictimai ittihamların olmaması, birgə layihələrin davam etdirilməsi və mübahisəli məsələlərin həqiqətən diplomatik kanallar vasitəsilə müzakirə olunduğunun təsdiqlənməsi.

Bu cür fikir ayrılıqları yenidən ortaya çıxa bilərmi? Bəli, strateji tərəfdaşlığın iki ölkəni bu fikir ayrılıqlarından əbədi olaraq xilas edəcəyini gözləmək sadəlövhlük olardı. Dini siyasətdəki, İsrailə yanaşmalardakı, qonşu dövlətlərlə münasibətlərdəki və beynəlxalq böhranların qiymətləndirilməsindəki fərqlər sadəcə prezidentlərin qarşılıqlı hörməti təsdiqləməsi səbəbindən ortadan qalxmayacaq. Üstəlik, əməkdaşlıq nə qədər geniş olarsa, razılaşma tələb edən məsələlər bir o qədər çox olar. Problem fikir ayrılıqlarının mövcudluğunda deyil, onların necə həll olunmasındadır. Hər iki ölkənin siyasi nümayəndələri hər mübahisəli mövzunu ictimai mübahisəyə çevirsələr, bu cür epizodlar təkrarlana bilər. Lakin əgər həssas məsələlər qapalı diplomatik formatda müzakirə olunarsa, onların nəticələri xeyli az dağıdıcı olacaq.

Nəticə etibarilə, ən ağlabatan nəticə budur ki, hazırkı epizod iki xalq arasındakı tarixi hisslərin gücünün deyil, dövlət qurumlarının yetkinliyinin sınağına çevrilib. Qardaşlıq münasibətləri vacib bir simvoldur, lakin sabit bir ittifaq yalnız simvollar üzərində qurulmur. Bunun üçün məsləhətləşmə mexanizmləri, qarşılıqlı hörmət, qərarların proqnozlaşdırıla bilməsi və tərəfdaşlığın başqa bir ölkənin daxili gündəliyini diktə etmək hüququ vermədiyini anlamaq lazımdır. Türkiyənin fundamental hesab etdiyi məsələləri müzakirə etmək hüququ, Azərbaycanın isə təhsil və sosial siyasətini müstəqil şəkildə müəyyən etmək hüququ var. Hər iki tərəfin vəzifəsi ayrı-ayrı nümayəndələrin açıqlamalarının dövlətlərinin strateji maraqlarına xələl gətirməsinin qarşısını almaqdır.

Beləliklə, Ərdoğanın Əliyevə zəng etməsindən sonra Ankara ilə Bakı arasındakı fikir ayrılıqları həll olunmuş hesab edilə bilərmi? Gərginliyin azaldılması istiqamətində nəzərəçarpacaq bir addımdan danışa bilərik, lakin bütün mübahisəli məsələlərin qəti həllindən danışa bilmərik. Mübahisədən ən çox kim məmnun qaldı? Çox güman ki, bundan istifadə edərək iki müttəfiq arasında etimadı zəiflətmək fürsəti qazananlar - yaxınlaşmalarının informasiya əleyhdarlarından tutmuş siyasi qütbləşmədə iştirak edənlərə qədər. Onlar hansı fayda əldə edə bilərlər? Təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və regional diplomatiya üzrə koordinasiyanın zəifləməsi, eləcə də qarşılıqlı inamsızlığın artmasını. Lakin bu mübahisəni konkret bir xarici qüvvənin təşkil etdiyinə dair heç bir dəlil yoxdur.

Buradakı əsas məqam fərqlidir: Ərdoğanın Əliyevə zəngi ictimai gərginliyin mütləq strateji parçalanma demək olmadığını göstərdi. Türkiyə və Azərbaycanın tək bir mübahisənin ikitərəfli münasibətlərin gələcəyini müəyyən etməsinin qarşısını almaq üçün kifayət qədər ortaq maraqları var. Lakin diplomatiyanın əsl uğuru qardaşlıq bəyanatlarının sayı ilə deyil, hər iki tərəfin bir-birinin suverenliyinə hörmət etmək, fikir ayrılıqlarını qarşılıqlı ittiham olmadan müzakirə etmək və üçüncü tərəflərə müvəqqəti fikir ayrılıqlarını uzunmüddətli siyasi parçalanmaya çevirmək imkanı verməmək qabiliyyəti ilə ölçüləcək. Bu, 2026-cı ilin oktyabr hadisələrindən sonra Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyinin əsas sınağı olacaq.(AYNA)