Türkiyə hakimiyyətinin media siyasətində son hadisələr bir sualı yenidən gündəmə gətirir: Ankara öz siyasi və institusional maraqlarını qorumaq üçün media üzərindəki hüquqi və inzibati mexanizmləri sürətlə işə sala bilirsə, Azərbaycana qarşı illərdir davam edən qaralama kampaniyalarına münasibətdə niyə eyni prinsipiallıq nümayiş etdirilməyib?

Yenixeberorg.az: Söhbət Türkiyə mediasında tənqidi fikrin mövcudluğundan, jurnalistlərin hökuməti və ya ayrı-ayrı siyasətçiləri tənqid etmək hüququndan getmir. Demokratik cəmiyyətlərdə hakimiyyətin tənqid edilməsi normaldır. Problem başqa yerdədir: tənqid adı altında təsdiqlənməmiş məlumatların yayılması, dövlət rəhbərliyinə və ailə üzvlərinə qarşı təhqiramiz məzmunun tirajlanması, Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini hədəfə alan iddiaların sistemli şəkildə dövriyyəyə buraxılması və bu hallara qarşı hüquqi mexanizmlərin nə dərəcədə ardıcıl tətbiq olunması.
Məhz bu nöqtədə Ankara hakimiyyətinin son addımları ilə Azərbaycana münasibətdə nümayiş etdirilən yanaşma arasında ciddi suallar yaranır.

Media azadlığı arqumenti nə zaman qüvvədən düşür?

Azərbaycanın Türkiyədəki informasiya mühitinə dair narahatlıqlarının mahiyyəti ondan ibarətdir ki, son üç ildə müxtəlif media resurslarında, televiziya proqramlarında və sosial şəbəkələrdə ölkəmizə qarşı qərəzli, təhqiramiz və dezinformasiya xarakterli materialların yayıldığını görürük. Azərbaycan tərəfinin narazılıqlarına münasibətdə isə medianın müstəqilliyi və dövlətin redaksiyalara müdaxilə edə bilməməsi arqumenti önə çəkilir. Hətta seriallarda belə azərbaycanlıları mənfi obrazda göstərib, aşağılayırlar...
Əlbəttə, Türkiyədə hər bir media materialına görə hökumətin birbaşa məsuliyyət daşıdığını iddia etmək doğru olmaz. Jurnalistlərin, redaksiyaların və sosial şəbəkə istifadəçilərinin hüquqi məsuliyyəti konkret əməllər və qanunvericilik əsasında müəyyənləşdirilməlidir. Ancaq məsələni bütövlükdə media azadlığı ilə əlaqələndirib kənara çəkilmək də yetərli cavab deyil.
Çünki Türkiyə qanunvericiliyi müəyyən hallarda məhkəmə qərarları, istintaq tədbirləri və rəqəmsal məzmuna girişin məhdudlaşdırılması kimi mexanizmlər nəzərdə tutur. Deməli, dövlətin əlində hüquqi alətlər mövcuddur. Əsas sual bu alətlərin olub-olmaması deyil, onların hansı hallarda və hansı meyarlarla tətbiq edilməsidir.
2026-cı ilin oktyabrında baş verən hadisələr bu müzakirəni daha da aktuallaşdırdı.

Halk TV hadisəsi: Bir neçə saat ərzində hansı addımlar atıldı?

Oktyabrın 14-də Türkiyənin müxalifətə yaxın media qurumlarından biri olan Halk TV-nin İstanbulda yerləşən qərargahında polis əməliyyatı keçirildi. Telekanalın yayımı dayandırıldı və onun idarəçiliyinə qəyyum təyin olundu. Hadisə kanalın rəhbəri Cafer Mahiroğlu ilə bağlı aparılan istintaq çərçivəsində baş verdi.

İstanbul Baş Prokurorluğunun məlumatına əsasən, Mahiroğlu barəsində rüşvət, tenderə müdaxilə və cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılması şübhələri araşdırılırdı. İstintaq çərçivəsində 17 nəfər barədə saxlanılma qərarı verildiyi, ilkin mərhələdə 11 nəfərin saxlanıldığı bildirildi. Mahiroğlu isə ittihamları rədd edərək ona qarşı irəli sürülən iddiaların əsassız olduğunu bəyan etdi.
Bununla yanaşı, hadisənin media azadlığı baxımından diqqətçəkən tərəfi yalnız istintaqın başlanması deyildi. Halk TV-nin canlı yayımının dayandırılması, idarəçiliyinə dövlət nəzarətinin verilməsi və sonradan YouTube kanalı ilə bir sıra sosial media hesablarına girişin məhdudlaşdırılması informasiya mühitinə ciddi təsir göstərdi. Jurnalistləri Müdafiə Komitəsi (CPJ) də oktyabrın 14-də yaydığı açıqlamada hakimiyyətin telekanala nəzarəti ələ keçirməsini və yayımın dayandırılmasını tənqid etdi
Oktyabrın 15-də jurnalist Bahadır Özgürün də saxlanıldığı barədə məlumat yayıldı. Mətbuatda onun maliyyə vəsaitləri ilə bağlı araşdırma kontekstində istintaqın məxfiliyini pozmaq şübhəsi ilə saxlanıldığı bildirildi
Burada əsas məqam odur ki, dövlətin hüquq-mühafizə və məhkəmə mexanizmləri zərurət yarandıqda sürətlə hərəkətə gətirilə bilir. Bu, bütün hallarda müdaxilənin qanuni və ya mütənasib olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, hər bir tədbirin qanuniliyi, zəruriliyi və ifadə azadlığına təsiri ayrıca qiymətləndirilməlidir. Lakin “dövlətin mediaya müdaxilə etmək imkanı yoxdur” arqumentinin mütləq həqiqət olmadığı da aydın görünür.

T24-ə girişin məhdudlaşdırılması və rəqəmsal nəzarət

Sentyabrın 30-da Türkiyənin müstəqil internet mediasının tanınmış nümayəndələrindən olan T24 xəbər portalına və onun X hesabına giriş məhdudlaşdırıldı. DW Türkçenin məhkəmə qərarı ilə bağlı məlumatına görə, qərar “Türk ailə quruluşunu zəiflətmək” iddiası ilə əsaslandırılmış, bir il ərzində yayımlandığı bildirilən 118 material mübahisə predmetinə çevrilmişdi.
Hadisələr Türkiyədə internet mediasına və onun auditoriyasına təsir edən hüquqi məhdudiyyətlərin tətbiq oluna bildiyini göstərir.
Belə olan halda, Azərbaycana qarşı yayılan materialların hər birinin ayrıca araşdırılması, həqiqətə uyğun olmayan məlumatların müəyyənləşdirilməsi və qanun pozuntusu aşkarlandıqda müvafiq tədbirlərin görülməsi üçün Ankaranın hansı mexanizmlərdən istifadə edə biləcəyi sualı tamamilə legitimdir.

Azərbaycana münasibətdə fərqli meyar tətbiq olunubmu?

Məsələnin siyasi mahiyyəti məhz buradadır. Türkiyə hakimiyyəti daxili siyasi və iqtisadi mübahisələr zamanı media subyektlərinə qarşı sərt hüquqi tədbirlərin görülməsinə yol verirsə, Azərbaycanla bağlı məsələlərdə yalnız “mətbuat azaddır” mövqeyi ilə kifayətlənmək niyə üstün tutulmalıdır?
Azərbaycanın dövlət başçısına, dövlət institutlarına və ailə üzvlərinə qarşı təhqir və böhtan xarakterli materialların yayıldığı görülürsə, onların konkret nümunələri üzrə hüquqi qiymətləndirmə aparılması mümkündür. Türkiyə qanunvericiliyinin tələbləri pozulubsa, məsul şəxslər barəsində qanuni prosedurlar çərçivəsində addımlar atıla bilər. Belə araşdırmaların nəticələri, rədd edilmiş şikayətlər və ya görülmüş tədbirlər barədə şəffaf məlumatlandırma da ikitərəfli münasibətlərdə etimadı gücləndirə bilər.
Bu, Ankaradan Azərbaycanı tənqid edən hər bir jurnalisti susdurmağı tələb etmək deyil. Söhbət tənqidlə təhqiri, araşdırma ilə saxta məlumatı, fikir azadlığı ilə hüquq pozuntusunu ayıran eyni hüquqi meyarların tətbiq edilməsindən gedir.
Azərbaycanın narahatlıqlarının aradan qaldırılması üçün konkret materiallar üzrə birgə monitorinq, sübutların qarşılıqlı paylaşılması, media qurumlarının cavab hüququna hörmət və qanun pozuntularına dair əsaslandırılmış qərarlar daha səmərəli vasitələr ola bilər. Əgər iddialar təsdiqlənmirsə, bunu da açıq demək lazımdır. Əgər təsdiqlənirsə, müvafiq hüquqi tədbirlərin görülməsi gözləniləndir.

Rəsmi sənədlər də problemin mövcudluğuna diqqət çəkir

Bu narahatlıqlar yalnız ictimai müzakirələrlə məhdudlaşmır. Azərbaycanın Medianın İnkişafı Agentliyi 27 yanvar 2026-cı ildə yaydığı açıqlamada Azərbaycan-Türkiyə strateji müttəfiqliyinə xələl gətirməyə yönəlmiş dezinformasiya xarakterli məlumatların yayıldığını bildirdi. Agentliyin ilkin araşdırmalarına əsasən, həmin kampaniyanın internetin rusdilli seqmentindəki “Tsargrad.tv” resursundan qaynaqlandığı qeyd olundu.
Daha sonra, sentyabrın 26-da Azərbaycan Respublikasının Media və Yayım Şurası Türkiyə mediasında və sosial şəbəkələrində Azərbaycan əleyhinə əsassız iddiaların yayılmasından narahatlığını ifadə etdi. Şura bu paylaşımların ayrı-ayrı şəxslərin təsadüfi təşəbbüsləri deyil, müəyyən koordinasiya əsasında aparılan kampaniya olduğunu bildirdi və Türkiyə qanunvericiliyinin tələblərinin bu hallarda da tətbiq edilməsinin vacibliyini vurğuladı.

AKP hakimiyyətinin siyasi məsuliyyəti

Burada AKP hakimiyyətinin üzərinə düşən siyasi məsuliyyət məsələsi də var. Söhbət hər hansı media qurumuna göstəriş verməkdən və ya Türkiyədəki bütün jurnalistləri vahid siyasi xəttə tabe etməkdən getmir. Məsələ Türkiyənin strateji müttəfiqinin dövlətinə qarşı yönələn mümkün qanun pozuntularına münasibətdə ardıcıl mövqe nümayiş etdirməkdir.
Əgər daxili siyasi maraqlara toxunan hadisələr zamanı polis əməliyyatları, qəyyum təyinatları, rəqəmsal məhdudiyyətlər və istintaq tədbirləri qısa müddətdə həyata keçirilə bilirsə, Azərbaycanla bağlı müraciətlərə münasibətdə yalnız media azadlığı arqumentinin önə çəkilməsi əsaslı suallar doğurur. Bununla belə, həmin tədbirlərin sərtliyi özlüyündə düzgünlük meyarı deyil. Türkiyədə media azadlığına dair beynəlxalq narahatlıqlar da göstərir ki, dövlətin müdaxilə imkanlarının olması həmin müdaxilələrin hər zaman ədalətli və qanuni olması demək deyil. Sərhədsiz Reportyorlar Təşkilatının 2026-cı il indeksində Türkiyə 180 ölkə arasında 163-cü yerdə göstərilib.
Ona görə də Ankaradan tələb olunan yanaşma daha çox senzura deyil, qanunların seçici deyil, ardıcıl tətbiqidir. Təhqir və böhtan iddiaları konkret sübutlarla araşdırılmalı, saxta məlumatların mənbələri müəyyənləşdirilməli, koordinasiyalı kampaniyaların arxasında dayanan şəxslər barədə qanuni prosedurlar işə salınmalı, eyni zamanda jurnalistlərin qanuni tənqid hüququ qorunmalıdır.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri yalnız siyasi liderlərin bəyanatlarından ibarət deyil. Bu münasibətlər iki xalqın qarşılıqlı etimadına, ortaq tarixinə və strateji maraqlarına söykənir. İnformasiya məkanında sistemli şəkildə yayılan əsassız iddialar isə həmin etimada zərbə vura bilər.
Ankara öz daxili gündəliyində zəruri hesab etdiyi hallarda media üzərindəki hüquqi mexanizmləri hərəkətə gətirə bilirsə, Azərbaycan əleyhinə kampaniyalara münasibətdə niyə eyni hüquqi həssaslıq və ardıcıllıq nümayiş etdirilməsin?
AKP hakimiyyətinin bu suala cavabı sadəcə “Türkiyədə mətbuat azaddır” deməklə məhdudlaşmamalıdır. Həqiqi cavab konkret araşdırmalar, şəffaf qərarlar və qanun pozuntularına qarşı ayrı-seçkilik olmadan görülən tədbirlərdir. Əks halda, Azərbaycan cəmiyyətində belə bir qənaətin güclənməsi qaçılmazdır: Türkiyə hakimiyyətinin siyasi iradəsi öz maraqlarına toxunan məsələlərdə daha sürətlə səfərbər olunur, Azərbaycanla bağlı narahatlıqlar isə eyni səviyyədə prioritet sayılmır.
Qardaşlıq və strateji müttəfiqlik yalnız xoş bəyanatlarla ölçülmür. Onların həqiqi dəyəri mürəkkəb məsələlərə münasibətdə göstərilən qarşılıqlı hörmət, hüquqi məsuliyyət və əməli addımlarla müəyyən olunur.(Musavat)

Əli Rais