İndi əsas sual Bakı və Yeni Dehlinin diplomatik gərginliyi Ermənistan-Pakistan amilindən asılı olmayacaq davamlı gündəmə çevirə bilib-bilməyəcəkləridir

Yenixeberorg.az: Hindistan xarici işlər naziri Subrahmanyam Cayşankarın Azərbaycana səfəri növbəti diplomatik əlaqə kimi deyil, Yeni-Dehlinin Cənubi Qafqazdakı siyasətini tənzimləmək cəhdi kimi qəbul edilməlidir. Bir neçə illik soyumadan sonra Hindistan və Azərbaycan dəyişən regional balans, Cənubi Qafqaz vasitəsilə nəqliyyat əlaqələrinin artan əhəmiyyəti və iki ölkənin siyasi fikir ayrılıqları ilə iqtisadi maraqları arasında aşkar uyğunsuzluq fonunda siyasi dialoqu tədricən bərpa edirlər.

Bu baxımdan, səfərin mahiyyəti olduqca aydındır. Bu, Hindistan xarici işlər nazirinin səkkiz ildən sonra Azərbaycana ilk səfəridir. Əvvəlki səfər 2018-ci ildə Suşma Svaracın Bakıya səfəri olmuşdu. Bu səfərdən əvvəl bir sıra təmaslar baş tutmuşdu ki, bu da təkcə təcrid olunmuş diplomatik jest deyil, həm də planlaşdırılmış normallaşmanı göstərirdi. 2026-cı ilin aprelində dörd illik fasilədən sonra Bakıda XİN-lərarası məsləhətləşmələrin altıncı raundu keçirildi. 1 sentyabrda Baş nazir Narendra Modi Bişkekdə keçirilən ŞƏT sammiti çərçivəsində Prezident İlham Əliyevlə görüşdü. Oktyabr ayında Hindistanın yeni səfiri Abhay Kumar Azərbaycan rəhbərliyi ilə fəal şəkildə əlaqələr qurmağa başladı və Cayşankarın səfərindən dərhal əvvəl Hindistanın xarici işlər üzrə dövlət naziri Kirti Vardhan Sinqh Bakıya səfər etdi. “The Tribune” qəzeti bu ardıcıllığı Yeni Dehli və Bakı arasında yüksək səviyyəli əlaqələrin bərpası kimi xarakterizə edir.

Hindistan mətbuatı bu inkişafın siyasi əhəmiyyəti barədə daha açıq danışır. “The Print” qəzeti açıq şəkildə yazır ki, Cayşankarın səfəri Hindistanın regiona yanaşmasında dəyişiklik əlamətidir və iki ölkənin münasibətləri sabitləşdirməyə çalışdığı bir vaxta təsadüf edir. Əvvəlki soyuma səbəbi hamıya məlumdur: Azərbaycan Türkiyə və Pakistanla strateji əlaqələrini ardıcıl olaraq dərinləşdirib, Hindistan isə Ermənistana nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxınlaşıb. O cümlədən İrəvanın əsas silah təchizatçısına çevrilib. Nəticədə, Cənubi Qafqazda tədricən regional ziddiyyətlərin Hindistan-Pakistan rəqabəti ilə üst-üstə düşməyə başladığı bir konfiqurasiya yaranıb.

Yeni Dehli üçün bu tənzimləmə getdikcə daha uyğunsuz hala gəlir. Hindistan Ermənistanla tərəfdaşlığını qorumaqda maraqlıdır və İrəvanla hərbi-texniki əməkdaşlıqdan imtina etmək niyyətində deyil. Lakin bu tərəfdaşlığı Bakı ilə xroniki gərgin münasibətlərin əsasına çevirmək Hindistanın Cənubi Qafqazdakı seçimlərini məhdudlaşdırır. Əslində Hindistan diplomatiyasının hazırda vəzifəsi bu iki yolu fərqləndirməkdir: Hindistan-Ermənistan münasibətləri Hindistan-Azərbaycan münasibətlərini avtomatik olaraq müəyyən etmədən müstəqil şəkildə mövcud olmalıdır.

Bu, Pakistan faktoruna görə xüsusilə vacibdir. 2025-ci ildə Bakı Sindoor əməliyyatı zamanı Hindistanın Pakistandakı infrastruktura zərbələrini pislədi və qısa müddət sonra Əliyev Azərbaycan, Türkiyə və Pakistanın üçtərəfli sammitində iştirak etdi. Yeni Dehli üçün problem təkcə Bakı və İslamabadın yaxınlığında deyil. Daha aktual olanı, Hindistan və Pakistan arasında hər yeni gərginliklə Azərbaycanın avtomatik olaraq Pakistana meylli mövqe tutması perspektividir.

Bu fonda, iki XİN arasında aprel ayında keçirilən məsləhətləşmələrdən sonra ortaya çıxan ifadə diqqətçəkəndir: müzakirə olunan məsələlər arasında Hindistan tərəfi xüsusilə "sərhədsiz terrorizmə" qarşı mübarizəni qeyd etdi. “ThePrint” bu terminin siyasi çəkisinə diqqət çəkir, çünki Hindistan diplomatik dilində bu, əsasən Pakistana qarşı ittihamlarla əlaqələndirilir. Onun Azərbaycanla birgə gündəliyə daxil edilməsi Bakının mövqeyində dəyişiklik demək deyil, lakin bu, iki tərəfin yaxın vaxtlara qədər ən ciddi mübahisəli məsələləri müzakirə etməyə hazır olduğunu göstərir.

Ona görə də, Yeni Dehlinin hazırkı siyasətinin mahiyyəti qeyri-real olan Bakı-İslamabad əlaqəsini kəsmək deyil, Hindistan-Azərbaycan münasibətlərinə təsirini azaltmaq cəhdi kimi müəyyən edilə bilər. Görünür, Hindistan hesab edir ki, Azərbaycanın Pakistanla strateji münasibətləri onu avtomatik olaraq Yeni Dehlinin siyasi rəqibinə çevirməməlidir. “ThePrint” redaksiyası Cayşankarın səfərini "düzgün istiqamətdə addım" adlandırıb və dialoqun məntiqi Hindistanın milli maraqları ilə izah olunur. Nəşr vurğulayır ki, mövcud fikir ayrılıqları diplomatiya yolu ilə aradan qaldırıla bilər.

Bu praqmatizmin arxasında maddi maraqlar, ilk növbədə enerji dayanır. Hindistan XİN-in məlumatına görə, 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 401 milyon dollar təşkil edib: Hindistan ixracı 226 milyon dollar, Azərbaycandan idxal isə 175 milyon dollar təşkil edib. Bundan əlavə, Hindistan idxalı əsasən Azərbaycan xam neftindən ibarət olub. Başqa sözlə, Hindistan sadəcə Azərbaycanın neft sektoruna investisiya qoymur; o, birbaşa Azərbaycan neftini alır.

Eyni zamanda, Hindistanın Azərbaycan neft sektorundakı iştirakı adi ticarət əməliyyatlarından xeyli dərindir. “ONGC Videsh” Azəri-Çıraq-Günəşli neft və qaz blokunda və Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft boru kəmərində 1,2 milyard dollardan çox paya investisiya qoyub. 2024-cü ilin noyabr ayında Hindistan şirkəti əlavə olaraq “Equinor”un AÇG və BTC səhmlərindəki payını təxminən 60 milyon dollara əldə edərək yataqlardakı payını 2,925%-ə, boru kəmərindəki payını isə 3,097%-ə çatdırıb. Beləliklə, Hindistan eyni zamanda, Azərbaycan neftinin alıcısı və istehsal və nəqliyyat infrastrukturuna investordur.

Hazırkı şəraitdə bu amil getdikcə daha vacibdir. Hindistan enerji idxalından son dərəcə asılı olaraq qalır: 2026-cı ilin aprelindən sentyabr ayına qədər ölkənin xarici neft tədarükündən asılılığı istehlakının 88,1%-ni təşkil edib. Eyni dövrdə Hindistan neft idxalının dəyəri əsasən qlobal qiymətlərin artması səbəbindən 46,3% artaraq 90,6 milyard dollara çatıb. Azərbaycan Hindistanın ən böyük neft təchizatçılarından biri deyil və əsas Yaxın Şərq və ya Rusiya ixracatçılarını əvəz edə bilmir. Lakin yüksək idxal asılılığı Yeni Dehlini mənbələrini şaxələndirməyə və neft hasil edən bölgələrdə mövcudluğunu qorumağa məcbur edir. Bu kontekstdə, Hindistanın dövlət şirkətinin artıq bir milyard dollardan çox dəyərində aktivlərə sahib olduğu və Hindistanın birbaşa neft aldığı bir dövlətlə siyasi münasibətlərin soyuması iqtisadi cəhətdən əks-səmərəli hala gəlir.

İkinci, potensial olaraq daha uzunmüddətli bir motiv var: nəqliyyat. Cənubi Qafqaz Hindistan üçün İran, Xəzər dənizi, Rusiya və Avropa bazarları arasında bir məkan kimi vacibdir. Azərbaycan və Ermənistan Beynəlxalq Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizinin bir hissəsidir və Yeni Dehli bu layihəni və İranın Çabahar limanını Pakistanı keçərək Avrasiyaya çıxış strategiyasının elementləri kimi görür. Qarabağ münaqişəsi kontekstində "Indian Express" qəzeti qeyd edib ki, Azərbaycan və Ermənistanın coğrafi mövqeyi regionu İran və Orta Asiya vasitəsilə Rusiya və Avropaya Hindistan marşrutları üçün vacib edir.

Lakin burada rəsmi olaraq bildirilən gündəliyi strateji məntiqdən ayırmaq vacibdir. Nəqliyyat dəhlizlərinin Cayşankarın Bakıya səfərinin əsas mövzusu olduğunu göstərən hələlik heç bir dəlil yoxdur. Lakin coğrafiya Yeni Dehlinin Bakı ilə işgüzar münasibətlər saxlamasını diktə edir. Hindistanın Orta Asiyaya birbaşa quru çıxışı yoxdur: Pakistandan keçən marşrut faktiki olaraq bağlıdır və İran ətrafındakı qeyri-sabitlik alternativ kommunikasiyaların istifadəsini çətinləşdirir. 2026-cı ilin avqust ayında "The Indian Express" qəzeti yenidən yazdı ki, coğrafiya Hindistanın Orta Asiyadakı siyasətində əsas məhdudiyyətlərdən biri olaraq qalır, Çabahar və Şimal-Cənub Dəhlizi isə bu çatışmazlığı kompensasiya etmək üçün nəzərdə tutulub. Ona görə də, Xəzərin qərbindəki əsas dövlətlərdən biri olan Azərbaycandan siyasi uzaqlaşma obyektiv olaraq Hindistanın manevr qabiliyyətini məhdudlaşdıracaq.

Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ətrafında dəyişən vəziyyət Yeni Dehlinin seçimlərini də genişləndirir. Əvvəlki illərdə Hindistanın siyasəti hərbi qarşıdurma ilə formalaşırdı, bu zaman güclənən Ermənistan qaçılmaz olaraq Bakı tərəfindən güc balansı prizmasından qəbul edilirdi. Hindistan indi İrəvanla əməkdaşlığının Azərbaycanın siyasi təcridinə yönəlmədiyini nümayiş etdirmək üçün daha çox imkana malikdir. Bu, Ermənistandan imtina etmək demək deyil: əksinə, Yeni Dehli iki ölkə arasında seçim etmək məntiqindən hər biri ilə müstəqil münasibətə keçməyə çalışır.

Cayşankarın səfərini strateji dönüş adlandırmaq məhz buna görə tez olardı. Hindistan Ermənistanla, o cümlədən müdafiə sektorunda sıx əməkdaşlığı davam etdirir; Azərbaycan Pakistan və Türkiyə ilə xüsusi münasibətlər saxlayır; iki tərəf arasında fundamental fikir ayrılıqları aradan qalxmayıb. Baş verənlərin daha dəqiq təsviri siyasi dekompressiyadır. Yeni Dehli Cənubi Qafqazdakı tərəfdaşlarını dəyişdirməyə deyil, İrəvanla əlaqələrin hər hansı bir şəkildə gücləndirilməsinin avtomatik olaraq Bakı ilə münasibətləri pisləşdirəcəyi bir vəziyyətdən qaçmağa çalışır.

Bu formul Azərbaycan üçün də faydalıdır. Hindistan dünyanın ən böyük enerji bazarlarından biridir, sürətlə böyüyən iqtisadiyyata malikdir və potensial investisiya, texnologiya və əczaçılıq mənbəyidir. Buna artıq formalaşmış insan axını da əlavə olunur: 2025-ci ildə 166.944 hind turisti Azərbaycana səfər edib və bu da Hindistanı Rusiya, Türkiyə və İrandan sonra dördüncü ən böyük turizm mənbəyinə çevirib. İki ölkə arasında birbaşa uçuşlar həyata keçirilir. Buna görə də Bakı İslamabad və Yeni Dehli arasında seçim etmək məcburiyyətində deyil: Hindistanla münasibətlər Pakistanla strateji tərəfdaşlığa təsir etmədən ayrıca xarici siyasət sahəsi kimi inkişaf edə bilər.

Nəticədə, Cayşankarın səfəri sadə "münasibətlərin istiləşməsi"ndən daha mürəkkəb bir hesablamanı ortaya qoyur. Hindistan son illərin siyasi konfiqurasiyası ilə özünün uzunmüddətli maraqları arasında ziddiyyətlə üzləşir. Bir tərəfdən, Ermənistanla tərəfdaşlıq və Pakistanla münaqişə var ki, bunlar da Bakını əks düşərgəyə yaxınlaşdırıb. Digəri isə Azərbaycan neftinin alınması, “ONGC Videsh” investisiyaları, artan ticarət və turizm əlaqələri və Azərbaycanın Hindistanın Avrasiyaya açılan qapısı üçün coğrafi əhəmiyyətidir. Bu ikinci amillər dəsti nə qədər əhəmiyyətli olarsa, Yeni Dehli üçün birinci məntiqi dəyişməz saxlamaq bir o qədər baha başa gəlir.

Ona görə də, mövcud diplomatik gərginliyin əsas nəticəsini müttəfiqliklərdə mümkün dəyişiklikdə axtarmaq olmaz. Hindistan Ermənistanı Azərbaycana, Azərbaycan isə Pakistanı Hindistana dəyişmir. Yeni Dehli daha mürəkkəb bir səy göstərir: Bakı ilə münasibətləri müstəqil etmək. Beləliklə, onlar yalnız Hindistanın Ermənistan və Pakistanla münasibətləri ilə deyil, enerji, ticarət və Avrasiya əlaqələrində Hindistanın maraqları ilə müəyyən edilir.

Bu yanaşma tətbiq olunarsa, Cayşankarın səfəri qarşılıqlı qıcıqlanma siyasətindən idarə olunan fikir ayrılıqları modelinə keçidi qeyd edə bilər. Hindistanın Ermənistanla strateji tərəfdaşlığını qorumaq və eyni zamanda, Cənubi Qafqazın ən böyük iqtisadiyyatı ilə qarşılıqlı əlaqəsini genişləndirmək imkanı var. Azərbaycan da öz növbəsində Pakistanla sıx əlaqələrindən ödün vermədən dünyanın aparıcı iqtisadiyyatlarından biri ilə münasibətləri inkişaf etdirə bilər. İndi əsas sual, Bakı və Yeni Dehlinin mövcud diplomatik gərginliyi artıq Ermənistan-Pakistan amilindən asılı olmayacaq davamlı, müstəqil bir gündəmə çevirə bilib-bilməyəcəkləridir.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov