Moskva TDT ilə əməkdaşlığa isti yanaşır: lakin dialoqa siyasi hazırlıq və konkret razılaşmalar arasında boşluq qalır

Yenixeberorg.az: Moskva Qazaxıstanın Rusiyanın Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) ilə əməkdaşlığını genişləndirmək təşəbbüsünü nəzərdən keçirməyə hazır olduğunu faktiki olaraq bildirib. Rusiya Prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskovun ölkənin təşkilatın işində iştirakının məqsədəuyğunluğu barədə verdiyi açıqlama Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin Ankarada keçirilən TDT sammitində başlatdığı müzakirənin mühüm davamı idi. İndiki sual təkcə Rusiyaya hansı əməkdaşlıq formatının təklif edilə biləcəyi deyil, həm də Moskvanın türk dünyası ilə yaxınlaşmaqla hansı strateji məqsədlərə çatmağı ümid etməsidir.

Peskov Kremlin marağını Rusiyanın bir sıra türk mənşəli xalqlara ev sahibliyi etməsi və buna görə də ölkənin təşkilatın fəaliyyətində iştirakının təbii və məqsədəuyğun olacağı ilə izah etdi. Lakin Kremlin sözçüsü vurğuladı ki, Moskva hələ rəsmi dəvət almayıb. Onun sözlərinə görə, bu məsələ Astana ilə müzakirə olunacaq.

Beləliklə, Rusiya tərəfi Tokayevin təşəbbüsünə rəsmi təşəkkürlə kifayətlənmədii, öz marağını açıq şəkildə ifadə etdi. Lakin dialoqa siyasi hazırlıq və konkret razılaşmalar arasında boşluq qalır. İlk növbədə, Moskva TDT daxilində hansı statusu və praktik imkanları əldə etmək istədiyini müəyyən etməlidir.

Peskov təşkilatın işində "iştirak" ifadəsini işlətməsi vacibdir, "onu qəbul etmək" ifadəsini yox. Bu, fundamental fərqdir. Rusiya türk dövləti deyil, ona görə də tam üzvlük məsələsi TDT-nın orijinal kimliyi ilə ziddiyyət təşkil edir. Eyni zamanda, Tokayevin təklif etdiyi "TDT+" mexanizmləri və müşahidəçi statusu təşkilatın fundamental prinsiplərini yenidən nəzərdən keçirmədən qarşılıqlı əlaqəyə imkan verir.

Kreml üçün belə bir format humanitar təmaslardan daha geniş əhəmiyyət kəsb edə bilər. Moskva, xüsusən də bu bölgələrin dövlətləri xarici siyasət müstəqilliklərini genişləndirdikcə və yeni əməkdaşlıq formatları inkişaf etdirdikcə, Orta Asiya və Cənubi Qafqazdakı siyasi və iqtisadi proseslərin iştirakçısı olaraq qalmaqda maraqlıdır.

Bu baxımdan, Peskovun açıqlaması türk inteqrasiyasının Rusiyanın artıq gözardı edə bilməyəcəyi bir amilə çevrildiyinin etirafı kimi qəbul edilə bilər. Moskva əvvəllər əsasən regiondakı ayrı-ayrı dövlətlərlə ikitərəfli münasibətlər, MDB, AİB və ŞƏT vasitəsilə qarşılıqlı əlaqədə olsa da, TDT-nın gücləndirilməsi regional koordinasiyanın əlavə bir təbəqəsini yaradır. Rusiyanın bu formatdan kənarda qalması onun iqtisadi və strateji maraqlarına təsir edən məsələlər üzrə müzakirələrə təsir etmək imkanlarını potensial olaraq məhdudlaşdıra bilər.

Lakin Kremlin marağına yalnız itirilmiş mövqelərini bərpa etmək cəhdi kimi baxmaq səhv olardı. Moskva həmçinin xarici siyasətini Orta Asiya və Cənubi Qafqaz dövlətlərinin beynəlxalq proseslərdə müstəqil iştirakçı kimi getdikcə daha aktiv olduğu Avrasiya münasibətlərinin yeni konfiqurasiyasına uyğunlaşdırmağa çalışır. TDT ilə əməkdaşlıq, əməkdaşlığı təcrid olunmuş ikitərəfli müqavilələrlə məhdudlaşdırmadan, onlarla münasibətləri çoxtərəfli səviyyədə qorumağın bir yolu ola bilər.

Rusiyanın iştirak perspektivləri ilə bağlı müzakirələrin Qazaxıstan vasitəsilə aparılması xüsusilə diqqətçəkəndir. Astana iki siyasi məkanın - Rusiya-Avrasiya və türk dünyası məkanlarının yaxınlaşmasını asanlaşdırmaq mövqeyindədir. Tokayev üçün bu, çoxvektorlu strategiya ilə uyğundur: Türkiyə və TDT-nın digər üzvləri ilə əlaqələrin gücləndirilməsi Qazaxıstanın ən vacib tərəfdaşlarından biri olaraq qalan Rusiya ilə münasibətlərin pisləşməsi ilə müşayiət olunmamalıdır.

Eyni zamanda, Astananın təşəbbüsü əlavə əhəmiyyət kəsb edir, çünki TDT-nın xarici tərəfdaşları da əhatə etməsi təşkilatın beynəlxalq mövqeyini artıra bilər. Rusiyanın hətta məhdud formatda belə, cəlb edilməsi, TDT-nın öz mədəni və tarixi təməlindən imtina etmədən böyük dövlətlərlə münasibətlər qurmaq qabiliyyətini nümayiş etdirər. Qazaxıstan üçün bu, həm də regional diplomatiyada vasitəçi rolunu gücləndirmək üçün bir fürsətdir.

Lakin ən mürəkkəb məsələ Türkiyə ilə bağlıdır. Ankara uzun müddətdir ki, türk dünyası inteqrasiyasının əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri olub və bu prosesdə aparıcı rolunu qorumaqda maraqlıdır. Rusiyanın iştirakı təşkilata əlavə siyasi və iqtisadi çəki verə bilər, eyni zamanda, onun daxilində maraqların daha mürəkkəb koordinasiyasını tələb edər.

Həmçinin Moskva və Ankara TDT daxilində potensial əməkdaşlığa yalnız rəqabət prizmasından baxmırlar. Hər iki ölkə Avrasiyada ticarət əlaqələrini, enerji layihələrini və nəqliyyat infrastrukturunu inkişaf etdirməkdə maraqlıdır. Lakin onların regional struktur və təsir bölgüsünə yanaşmaları həmişə üst-üstə düşmür. Ona görə də, Rusiyanın təşkilatda iştirakı dialoq üçün əlavə mexanizmə çevrilə bilər. Bu, mövcud ziddiyyətlərin həllinin bir əlamətidir, lakin zəmanəti deyil.

Azərbaycan üçün bu cür genişləndirilmiş qarşılıqlı əlaqənin TDT-nı daxili balansını dəyişdirmədən nə dərəcədə gücləndirməsi fundamental əhəmiyyət kəsb edəcək. Bakı təşkilatın müstəqilliyini qorumaqda və onun praktik komponentini - iqtisadi əməkdaşlıqdan Orta Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında nəqliyyat əlaqələrinə qədər inkişaf etdirməkdə maraqlıdır. Eyni zamanda, Azərbaycan Türkiyə və digər türk dövlətləri ilə, eləcə də Rusiya ilə münasibətlərini saxlayır. Ona görə də, Moskva ilə TDT arasında qarşılıqlı əlaqə üçün əlavə formatın ortaya çıxması regional əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirə bilər.

Amma başqa bir aspekt də var: əgər Rusiyanın iştirakı tədbirlərdə simvolik iştirakla məhdudlaşarsa, onun praktik dəyəri məhdud olacaq. Bundan əlavə, müşahidəçi statusu qərar qəbuletmədə iştirak etmək və ya təşkilatın gündəliyini müəyyən etmək hüququ vermir. Yaxınlaşmanın əsl əhəmiyyəti Moskvanın TDT-nın prioritetləri çərçivəsində işləmək istəyindən və onun maraqlarının digər iştirakçıların maraqları ilə nə dərəcədə uyğun olduğundan asılı olacaq.

Təşəbbüsün daha da irəliləməsinin institusional və siyasi məhdudiyyətlərlə qarşılaşacağını istisna etmək olmaz. Tokayevin təklifi hələlik TDT dövlətləri arasında ümumi razılaşma demək deyil. Onların hər biri Rusiya ilə qarşılıqlı əlaqələrin genişləndirilməsinin nəticələrini, o cümlədən TDT-nın müstəqilliyi və digər beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətləri baxımından qiymətləndirməli olacaq.

Bu mərhələdə ən real ssenari "TDT+" formatında əlaqələrin tədricən inkişaf etdirilməsi və ya Rusiyanın müşahidəçi statusu alması kimi görünür. Bu seçim tərəflərə daha mürəkkəb üzvlük məsələsini həll etmədən əməkdaşlığın praktik effektivliyini sınaqdan keçirməyə imkan verəcək.

Beləliklə, Peskovun bəyanatı Tokayevin təşəbbüsünün mühüm siyasi davamını göstərir: Moskva artıq özü TDT ilə yaxınlaşmaqda maraqlı olduğunu bildirib. Lakin bu müzakirənin əsas nəticəsi Rusiyanın iştirakı ilə deyil, bunun mümkün olacağı şərtlərlə müəyyən ediləcək.

Rusiyanın Avrasiya siyasətində əhəmiyyəti artmaqda davam edən regionla tam hüquqlu dialoq aparmaq imkanı var. Qazaxıstan vasitəçilik mövqeyini gücləndirir və çoxvektorlu xarici siyasətə sadiqliyini bir daha təsdiqləyir. Türkiyə Moskva ilə genişləndirilmiş əməkdaşlığın türk dünyası inteqrasiyasındakı aparıcı roluna nə dərəcədə uyğun olduğunu müəyyən etməli olacaq. Azərbaycan da öz növbəsində TDT-nın və regional əməkdaşlığın gələcək inkişafında bu yeni halları nəzərə almalı olacaq.

Nəticə etibarilə, hazırkı müzakirə göstərir ki, TDT tədricən Avrasiya siyasətində müstəqil iştirakçı kimi ortaya çıxır və onunla təkcə yaxın üzvləri deyil, həm də əsas xarici oyunçular münasibətlər qurmağa çalışırlar. Və bu, bəlkə də Kremlin Qazaxıstanın təklifinə verdiyi cavabın əsas siyasi əhəmiyyətidir.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov