Sinirlioğlunun namizədliyi Türkiyənin artan xarici siyasət ambisiyalarını konkret institusional təsirə çevirmək cəhdidir

Yenixeberorg.az: Türkiyənin Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) Baş katibi Feridun Sinirlioğlunun BMT Baş katibi vəzifəsinə namizədliyi Ankaranın daha bir diplomatik təşəbbüsü deyil, qlobal idarəetmə sistemində təsirini genişləndirmək cəhdidir. Türkiyə rəhbərliyi ölkənin beynəlxalq siyasətin müstəqil mərkəzi kimi rolunu möhkəmləndirməyə çalışır və təkcə regional münaqişələrin həllində deyil, həm də qlobal diplomatik gündəmin müəyyənləşdirilməsində iştirak etmək istəyir. Bu kontekstdə Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın ATƏT-in Baş katibinin namizədliyini irəli sürmək qərarı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Türkiyənin BMT-dəki daimi nümayəndəsi Əhməd Yıldız 31 oktyabrda türk diplomatının namizədliyini rəsmi olaraq elan etdi. BMT Baş Assambleyası və Təhlükəsizlik Şurasının prezidentlərinə göndərdiyi məktubda Ərdoğanın müəyyən edilmiş prosedura uyğun olaraq təqdim etdiyi təklifi çatdırdı. Xüsusilə, Ankara qərarını 30 oktyabrda Təhlükəsizlik Şurasında qeyri-rəsmi səsvermənin daha bir nəticəsiz mərhələsindən sonra elan etdi. Beləliklə, Türkiyə əvvəllər irəli sürülən namizədlərdən heç birinin namizədliyi üçün yekun təsdiq almadığı bir vaxtda yarışa qoşuldu.

Bu vəziyyət Ankara üçün əlavə diplomatik məkan açır. Ən son səsvermədə Kosta Rikanın keçmiş vitse-prezidenti Rebeka Qrinspan 11 lehinə, dörd əleyhinə, Rafael Qrossi doqquz lehinə, Qayanadan isə Karolin Rodriges-Birkett səkkiz səs aldı. Lakin hətta bu ən əhəmiyyətli nəticələr belə Təhlükəsizlik Şurasının tövsiyəsi üçün lazım olan konsensusa gətirib çıxarmayıb. Bu, BMT-nin növbəti lideri uğrunda mübarizənin açıq qaldığını və yeni namizədlərin ortaya çıxmasının diplomatik danışıqların konfiqurasiyasını dəyişdirə biləcəyini göstərir.

Sinirlioğlunun seçilməsi əsasən onun peşəkar və diplomatik təcrübəsi ilə bağlıdır. Türkiyə diplomatik xidmətində qırx ildən çox müddət ərzində o, xarici işlər naziri vəzifəsində çalışmış, ölkəni BMT-də təmsil etmiş və 2024-cü ilin dekabrında ATƏT-in rəhbərliyini öz üzərinə götürmüşdür. 2023-cü ildə Antonio Quterreş onu BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən təsdiq edilmiş mandata əsasən Əfqanıstandakı Vəziyyətin Müstəqil Qiymətləndirilməsi üzrə Koordinator təyin etmişdi. Beləliklə, türk namizəd təkcə milli xarici siyasət mexanizmləri ilə deyil, həm də beynəlxalq qurumların praktik işi ilə tanışdır.

Onun hazırkı mövqeyi xüsusilə əhəmiyyətlidir. ATƏT NATO, Avropa İttifaqı, Rusiya və postsovet dövlətləri də daxil olmaqla 57 dövləti bir araya gətirir. Bu təşkilata rəhbərlik etmək maraqları tez-tez kökündən fərqlənən iştirakçılarla daimi qarşılıqlı əlaqə tələb edir. Ankara üçün bu təcrübə Sinirlioğlunun lehinə əsas arqumentlərdən biridir: Türkiyə yalnız keçmiş yüksək vəzifəli bir məmur deyil, həm də artıq çoxtərəfli bir strukturu idarə edən və geosiyasi qarşıdurmalarda iş təcrübəsi olan bir diplomat təklif edir.

Eyni zamanda, Ərdoğanın kadr qərarı daha geniş xarici siyasət strategiyasını əks etdirir. Son illərdə Türkiyə Qərbin regional müttəfiqi və NATO üzvü kimi ənənəvi qavrayışından kənara çıxmağa çalışır. Ankara Moskva ilə münasibətləri inkişaf etdirir, Vaşinqton və Avropa paytaxtları ilə dialoq saxlayır və Asiya, Afrika, Yaxın Şərq dövlətləri ilə əməkdaşlığı genişləndirir. Eyni zamanda, Türkiyə rəhbərliyi mövqeyi müttəfiqlərinin mövqeyindən fərqli olsa belə, milli maraqlara təsir edən məsələlərdə müstəqilliyini qorumağa çalışır.

BMT Baş katibi vəzifəsində Sinirlioğlunun olması Türkiyə üçün mühüm simvolik və diplomatik nailiyyət olar. Lakin bu, Ankaranın öz milli gündəliyini təşkilatın rəhbəri vasitəsilə irəli sürməsinə imkan vermək məsələsi deyil. Baş katib müstəqilliyini qorumağa və beynəlxalq təşkilatın maraqlarına uyğun hərəkət etməyə borcludur. Ona görə də, Türkiyə rəhbərliyinin Sinirlioğlunu milli mənsubiyyəti aşmağa və fərqli siyasi və strateji prioritetlərə malik dövlətlər arasında vasitəçi kimi çıxış etməyə qadir bir namizəd kimi təqdim etməsi çox vacibdir.

Bu kontekstdə türk diplomatının namizədliyi Ərdoğanın mövcud beynəlxalq idarəetmə sistemini uzun müddət tənqid etməsi ilə sıx bağlıdır. Türkiyə lideri dəfələrlə BMT-də, xüsusən də Təhlükəsizlik Şurasında islahatların aparılmasının zəruriliyini bildirərək, mövcud güc bölgüsü modelinin dünyada mövcud güc balansı ilə uyğunsuzluğuna işarə edib. Onun dünyanın Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvündən daha böyük olduğu barədə məşhur tezisi Ankaranın inkişaf etməkdə olan dövlətlərin və regional güc mərkəzlərinin maraqlarının nəzərə alındığı daha təmsilçi beynəlxalq nizam istəyini əks etdirir.

Əlbəttə ki, BMT Baş katibi Təhlükəsizlik Şurasının strukturunu təkbaşına dəyişdirə bilməz. Bu cür dəyişikliklər üzv dövlətlərin razılığını və təşkilatın Nizamnaməsinə düzəliş etmək üçün mürəkkəb prosedurları tələb edir. Buna baxmayaraq, BMT rəhbəri əhəmiyyətli siyasi səlahiyyətlərə, diplomatik vasitəçilik imkanlarına və ən aktual məsələlər üzrə beynəlxalq müzakirəni formalaşdırmaq hüququna malikdir. Ona görə də, Sinirlioğlunun mümkün təyinatı Ankara üçün kadr təmsilçiliyindən daha çox əhəmiyyət kəsb edər.

Lakin Türkiyənin namizədliyi də ciddi maneələrlə üzləşir. Bunlardan biri BMT-də rəhbər vəzifələrin coğrafi təmsilçiliyə əsasən bölüşdürülməli olduğu qeyri-rəsmi regional rotasiya prinsipi ilə bağlıdır. Hazırkı seçki dövründə Latın Amerikası və Karib dənizindən nümayəndələr görkəmli vəzifələr tutur və bu bölgədəki dövlətlər növbəti Baş katibin dünyanın öz hissəsini təmsil etməsində maraqlıdırlar. Əlavə bir arqument, BMT-nin bütün tarixində bu vəzifəyə heç vaxt qadın təyin olunmadığı tarixi faktdır. Ona görə də, regional balans və gender təmsilçiliyi məsələləri qaçılmaz olaraq diplomatik məsləhətləşmələrə təsir edəcək.

Mürəkkəbliklər ikitərəfli səviyyədə də yarana bilər. Türkiyənin Egey və Şərqi Aralıq dənizi ilə bağlı Yunanıstanla fikir ayrılıqları davam edir, İsraillə münasibətlər isə Yaxın Şərq gündəliyi ilə mürəkkəbləşir. Bu hallar ayrı-ayrı dövlətlərin Sinirlioğlunun namizədliyini qiymətləndirməsində əlavə amil ola bilər. Lakin əsas test konkret regional oyunçuların münasibəti deyil, Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvünün - ABŞ, Rusiya, Çin, Böyük Britaniya və Fransanın - onun namizədliyini təsdiqləmək istəyi olacaq. Onların hər birinin veto hüququ var və bu da təyinat prosesini mürəkkəb dövlətlərarası kompromisin nəticəsi edir.

Azərbaycan üçün Sinirlioğlunun namizədliyi Türkiyə ilə münasibətlərin strateji xarakteri və Bakının xarici siyasəti üçün çoxtərəfli diplomatiyanın əhəmiyyəti nəzərə alınmaqla xüsusi maraq doğurur. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan tərəfi Ankaranın təşəbbüsünə dərhal reaksiya verib. 31 oktyabrda Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Ayxan Hacızadə bildirib ki, Bakı hazırkı ATƏT Baş katibinin BMT vəzifəsinə namizədliyini alqışlayır.

Lakin Azərbaycan bəyanatının məzmunu xüsusi diqqətçəkəndir. Rəsmi Bakı Baş katibin seçilməsinin BMT Nizamnaməsinin prinsiplərinə və məqsədlərinə, namizədlərin peşəkar keyfiyyətlərinə, beynəlxalq və diplomatik təcrübələrinə, qərəzsizliyinə və üzv dövlətlər arasında konsensus yaratmaq qabiliyyətinə əsaslanmalı olduğunu vurğulayır. Ona görə də, Azərbaycanın mövqeyi Türkiyənin təşəbbüsünü alqışlamaqdan kənara çıxır və Bakının fikrincə, bütün seçim prosesinə rəhbərlik etməli olan meyarları müəyyən edir.

Azərbaycan üçün bu mövzunun əhəmiyyəti bir neçə amildən irəli gəlir. Birincisi, Bakı BMT Nizamnaməsinin müddəalarının, o cümlədən dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü prinsiplərinin praktik əhəmiyyət kəsb etdiyi çoxtərəfli sistemin gücləndirilməsində maraqlıdır. İkincisi, Azərbaycan ənənəvi olaraq beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətinə diqqət yetirir və diplomatik iştirakını qlobal miqyasda genişləndirməyə çalışır. Üçüncüsü, Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi beynəlxalq məsələlər üzrə siyasi dialoq üçün təbii təməl yaradır.

Eyni zamanda, Bakının rəsmi bəyanatında yalnız namizədin beynəlxalq təcrübəsini deyil, həm də qərəzsizliyini vurğulaması vacibdir. Regional və beynəlxalq proseslərdə öz maraqları olan digər dövlətlər kimi, Azərbaycan üçün də gələcək Baş katibin bütün BMT üzvlərinin mövqelərinə siyasi çəkilərindən və ya geosiyasi mənsubiyyətlərindən asılı olmayaraq, bərabər hörmətlə yanaşma qabiliyyəti fundamental əhəmiyyət kəsb edəcək. Ona görə də, Azərbaycanın mövqeyi Türkiyənin təşəbbüsünün özünün dəstəklənməsi kimi qəbul edilə bilər, eyni zamanda, təşkilatın gələcək rəhbəri üçün universal tələbləri göstərir.

Sinirlioğlunun namizədliyi beynəlxalq diplomatik formatlarda Türkiyə-Azərbaycan əməkdaşlığının əhəmiyyətini də artacağı istisna edilə bilməz. Lakin vahid regional dəstək blokunun yaradılması barədə danışmaq hələ tez olardı: Bakının mövqeyi əsasən rəsmi bəyanatlar əsasında qiymətləndirilməli və təyinat qərarı müəyyən edilmiş BMT proseduru çərçivəsində qəbul ediləcək.

Zaman amili də əlavə bir mürəkkəblik yaradır. Sinirlioğlunun ATƏT-in başçılığındakı mandatı 2027-ci ilin dekabrına qədərdir, yeni BMT Baş katibinin isə 1 yanvar 2027-ci ildə vəzifəsinin icrasına başlaması planlaşdırılır. Türkiyəli Baş katib vəzifəsinə təyin olunarsa, o, hazırkı vəzifəsindən vaxtından əvvəl ayrılmalı olacaq. Bu, təşkilati məsələdir, lakin əsas siyasi vəziyyəti dəyişmir: Ankara namizədliyi ilə bağlı müzakirələrdə ATƏT-ə rəhbərlik təcrübəsinə üstünlük verəcəyinə ümid edir.

BMT Nizamnaməsinin 97-ci maddəsinə əsasən, Baş katib Təhlükəsizlik Şurasının tövsiyəsi ilə Baş Assambleya tərəfindən təyin olunur. Ona görə də, hətta ayrı-ayrı dövlətlərin geniş dəstəyi belə, namizəd Təhlükəsizlik Şurasından lazımi razılıq almadığı təqdirdə uğura zəmanət vermir. Hazırkı Baş katib Antonio Quterreş ikinci beş illik müddətini 31 dekabr 2026-cı ildə başa vurur, ona görə də yaxın aylarda diplomatik məsləhətləşmələr çox vacib olacaq.

Nəticə etibarilə, Sinirlioğlunun namizədliyi Türkiyənin artan xarici siyasət ambisiyalarını konkret institusional təsirə çevirmək cəhdi kimi qəbul edilməlidir. Ankara beynəlxalq ictimaiyyətə BMT mexanizmləri ilə tanış olan, çoxtərəfli təşkilata rəhbərlik etməkdə təcrübəli və geosiyasi bölünmələrin əks tərəflərində olan dövlətlərlə dialoq apara bilən bir diplomat təklif edir. Lakin onun peşəkar bacarıqları aparıcı qlobal güclərin maraqlarının, regional təmsilçiliyin və namizədin geniş dövlətlərin etimadını qazanmaq qabiliyyətinin eyni dərəcədə vacib olduğu mürəkkəb bir tənliyin yalnız bir hissəsi olacaq.

Ərdoğan üçün bu kampaniya Türkiyənin yalnız nüfuzlu regional oyunçu olmağa deyil, həm də qlobal nizamın formalaşmasında daha görkəmli rol oynamağa can atdığını nümayiş etdirmək üçün bir fürsətdir. Azərbaycan üçün bu, strateji tərəfdaşlıq, beynəlxalq təmsilçilik və BMT Nizamnaməsinin prinsiplərinə riayət məsələlərinin kəsişdiyi mühüm diplomatik proses kimi maraq doğurur. Ankaranın bəyan etdiyi məqsədə çatıb-çata bilməyəcəyi sonrakı məsləhətləşmələrlə müəyyən ediləcək. Lakin Sinirlioğlunun namizədliyinin özü Türkiyənin qlobal diplomatiyanın gələcəyini müəyyən etmək uğrunda mübarizədə daha fəal iştirak etmək niyyətini nümayiş etdirir.(AYNA)

 Zaur Nurməmmədov