Sofiyanın enerji siyasətini müstəqil şəkildə dəyişdirmək imkanı xeyli məhduddur

Yenixeberorg.az: İliana Yotovanın Bolqarıstanda prezident seçkilərinin ikinci turunda qələbəsi ölkənin daxili siyasi həyatında yeni bir fəsil açır. Eyni zamanda, Sofiyanın gələcək xarici siyasət kursu ilə bağlı bir sıra suallar doğurur. Azərbaycan üçün Bolqarıstanın özündə siyasi sistemin dəyişməsi, eləcə də bu proseslərin iki ölkə arasında enerji əməkdaşlığına, xüsusən də SOCAR ilə uzunmüddətli qaz müqavilələrinə potensial təsiri xüsusi maraq doğurur. Rumen Radevin siyasi komandasının Moskvaya qarşı xüsusi münasibəti və Rusiya ilə daha praqmatik dialoq çağırışları nəzərə alınmaqla, Bakının Bolqarıstan rəhbərliyinin yeni xarici siyasəti və enerji strategiyasının inkişafını yaxından izləmək üçün səbəbi var.

1 noyabrda keçirilən ikinci turda Yotova səslərin 57,58%-ini, rəqibi Andrey Gyurovun isə 39,46%-ini toplayıb. Onun qələbəsi daha çevik xarici siyasətə və Rusiya ilə münasibətlərə müəyyən yanaşmaların yenidən nəzərdən keçirilməsinə yönəlmiş siyasi qüvvələrin mövqeyini gücləndirir. Qeyd etmək vacibdir ki, Bolqarıstan Prezidenti ölkənin enerji siyasətini təkbaşına müəyyən etmək səlahiyyətinə malik deyil: əsas qərarlar hökumət və parlament tərəfindən qəbul edilir. Ona görə də, bu, hazırda Azərbaycanla mövcud müqavilələrə birbaşa təhlükə yaratmır, əksinə, ikitərəfli əməkdaşlığın inkişaf edəcəyi siyasi mühitdə potensial dəyişiklik yaradır. Lakin bu dəyişikliklərin əhəmiyyəti Bolqarıstanın daxili siyasi gündəliyindən çox kənara çıxır, çünki ölkə Avropa İttifaqı, Rusiya, Türkiyə və Xəzəryanı dövlətlərin enerji maraqlarının kəsişməsində əsas mövqe tutur.

Əsas sual Sofiyanın enerji şaxələndirmə siyasətini həyata keçirməkdə nə dərəcədə ardıcıl olacağıdır. Son illərdə Bolqarıstan alternativ təchizatçılarla əməkdaşlığı genişləndirməklə Rusiyanın enerji resurslarından asılılığını azaltmağa çalışıb. Azərbaycan bu strategiyada əsas rol oynayıb. SOCAR ilə Bolqarıstanın dövlət şirkəti olan "Bulgargaz" arasında 25 il ərzində ildə bir milyard kubmetr qaz tədarükünü nəzərdə tutan uzunmüddətli müqavilə ölkənin yeni enerji modelinin əsas elementinə çevrilib. Bu müqavilənin əhəmiyyəti təkcə təchizat həcmlərində deyil, həm də iqtisadi baxımındandır: uzunmüddətli müqavilələr Bolqarıstan tərəfinə əvvəlcədən razılaşdırılmış parametrlərə uyğun olaraq qaz almağa imkan verir və bu da onun spot bazarındakı kəskin dalğalanmalardan asılılığını azaldır. 2026-cı ilin mart ayında Bolqarıstan Energetika Nazirliyi beynəlxalq enerji qarışıqlığı fonunda Azərbaycan müqaviləsini ölkənin qaz bazarı üçün ən vacib sabitlik mənbəyi kimi açıq şəkildə qeyd etdi. Bolqarıstanın hesablamalarına görə, Azərbaycan Bolqarıstanın təbii qaz istehlakının təxminən 40%-ni təşkil edir.

Ona görə də, Bakı ilə əməkdaşlıq təkcə şaxələndirmə variantı deyil, həm də Bolqarıstanın iqtisadi və enerji sabitliyində əhəmiyyətli bir amilə çevrilib. Bu hal ölkənin yeni siyasi rəhbərliyi tərəfindən nəzərə alınmalıdır. Moskva ilə münasibətlərin mümkün istiləşməsi özlüyündə Azərbaycan müqavilələrinə yenidən baxmaq üçün iqtisadi əsas yaratmır. Bundan əlavə, Rusiya qazından əvvəlki asılılıq modelinə qayıtmaq Sofiyanın son illərdə ardıcıl olaraq qurduğu infrastruktur və kommersiya strategiyasına zidd olardı.

Eyni zamanda, Rusiya faktorunu da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Rumen Radev və onu dəstəkləyən siyasi qüvvələr Moskva ilə münasibətlərə daha praqmatik yanaşmanı müdafiə edir, sanksiyalar siyasətinin müəyyən aspektlərini tənqid edir və Ukrayna münaqişəsinin diplomatik yolla həllini vurğulayırlar. Bu yanaşma Bolqarıstandakı siyasi atmosferə və onun Avropa tərəfdaşları ilə münasibətlərinə təsir göstərə bilər. Azərbaycan üçün burada enerji aspekti əsas əhəmiyyət kəsb edir: əgər yeni rəhbərlik Rusiya ilə iqtisadi əlaqələri genişləndirməyə çalışarsa, bu cür yaxınlaşmanın limitləri məsələsi qaçılmaz olaraq Rusiyanın enerji ehtiyatlarından imtina etmək kimi ümumavropa siyasəti kontekstində ortaya çıxacaq.

Lakin Sofiyanın enerji siyasətini müstəqil şəkildə dəyişdirmək imkanı xeyli məhduddur. 2026-cı ilin yanvar ayında Avropa Birliyi Rusiya təbii qazının idxalına mərhələli qadağa qoymağı nəzərdə tutan 2026/261 saylı Qayda qəbul etdi. Qısamüddətli müqavilələr üçün boru kəməri qazına məhdudiyyətlər 2026-cı ilin iyun ayında qüvvəyə mindi, uzunmüddətli müqavilələr üçün isə 2027-ci ilin payızına qədər keçid dövrü nəzərdə tutulur. Bu o deməkdir ki, Moskva ilə enerji münasibətlərinin bərpasında siyasi maraq olsa belə, Bolqarıstan ümumavropa hüquqi öhdəliklərini nəzərə almalı olacaq. Başqa sözlə, Rusiya ilə siyasi yaxınlaşma əvvəlki qaz əməkdaşlığı modellərinə problemsiz qayıtmaq imkanına bərabər deyil.

Bakı üçün Sofiya ilə Moskva arasındakı münasibətlərdə mümkün dəyişikliklərin Azərbaycanın strateji əhəmiyyətinin yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb olmaması vacibdir. Eyni zamanda, Azərbaycana yalnız Rusiya qazına müvəqqəti alternativ kimi baxılmamalıdır. Belə bir qavrayış nə mövcud əməkdaşlığın miqyasını, nə də tərəflərin uzunmüddətli maraqlarını əks etdirmir. Azərbaycanın öz resurs bazası, ixrac infrastrukturu və tədarükün daha da genişləndirilməsi potensialı var. Onun Avropanın enerji təhlükəsizliyi üçün əhəmiyyəti siyasi mülahizələrlə deyil, tədarük mənbələrinin və marşrutlarının şaxələndirilməsinə verdiyi maddi töhfə ilə müəyyən edilir.

Bundan əlavə, Bolqarıstan özü bu əməkdaşlığın dərinləşdirilməsində maraq göstərib. 2026-cı ilin may ayında Bolqarıstan tərəfi müqavilənin ilk illərində istifadə olunmayan həcmləri kompensasiya etmək üçün əlavə Azərbaycan qazı tədarükü məsələsini qaldırıb. O vaxtkı energetika naziri Trayço Traykovun sözlərinə görə, müzakirə rəqabətli qiymət şərtləri ilə əlavə həcmlərin əldə edilməsi imkanlarına yönəlib. Bu, xüsusilə diqqətəlayiqdir: Sofiya mövcud müqavilələri qorumaqda maraqlı olduğunu təsdiqləməklə yanaşı, həm də onların kommersiya potensialından daha tam istifadə etmək yollarını araşdırır. İyun ayında Bolqarıstanın energetika nazirinin müavini Kiril Temelkov da bildirib ki, Azərbaycan qazı ölkənin illik istehlakının 60%-dən çoxunu təşkil edir və Sofiya əməkdaşlığı genişləndirmək üçün Bakı ilə danışıqlar aparır.

Bu bəyanatlar Bolqarıstanın xarici siyasətində mümkün düzəlişlə bağlı müzakirələr fonunda xüsusilə vacibdir. Onlar göstərir ki, Azərbaycanla enerji tərəfdaşlığı müstəqil iqtisadi dəyərə malikdir və yalnız mövcud rəhbərliyin siyasi üstünlüklərindən asılı deyil. Eyni zamanda, Bakı mövcud nəticələrin qorunmasının avtomatik olaraq genişlənmiş əməkdaşlığı təmin etmədiyini başa düşməlidir. Bunun üçün yeni kommersiya müqavilələri, infrastruktura investisiyalar və Bolqarıstan tərəfinin alternativ təchizat marşrutlarının inkişafı üçün ardıcıl olaraq müdafiə etmək istəyi tələb olunur.

Türkiyə bu strategiyada xüsusi yer tutur. Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çatdığı Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və Avropa ölkələrini birləşdirən vahid infrastruktur sistemini təmsil edir. TANAP və TAP vasitəsilə Xəzər qazı Cənubi Avropa bazarlarına çıxır, Yunanıstan-Bolqarıstan qaz birləşdiricisi isə tədarükün birbaşa Bolqarıstana göndərilməsinə imkan verir. Ona görə də, Azərbaycan-Bolqarıstan əməkdaşlığının perspektivləri Ankaranın Bakının ən vacib tranzit tərəfdaşı kimi rolunu nəzərə almadan nəzərdən keçirilə bilməz. Azərbaycan, Türkiyə və Bolqarıstan arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi cənub-şərqi Avropada təchizatçı, tranzit ölkələr və istehlakçıların maraqlarının bir-birini tamamladığı daha dayanıqlı enerji konfiqurasiyası yarada bilər.

Məhz buna görə də cənubdan şimali Avropaya qaz nəqlini artırmaq üçün nəzərdə tutulmuş Şaquli Qaz Dəhlizi xüsusi diqqətçəkəndir. Bolqarıstan bu marşrutda əsas paylama və tranzit əlaqəsinə çevrilə bilər və Rumıniya və digər Mərkəzi və Cənub-Şərqi Avropa ölkələrinin bazarlarına çıxış təmin edə bilər. 2026-cı ilin mart ayında Bolqarıstan Energetika Nazirliyi layihənin həyata keçirilməsinin sürətləndirildiyini və ildə 10 milyard kubmetrə qədər potensial ötürmə qabiliyyətinə malik olduğunu elan etdi. Azərbaycan üçün belə infrastrukturun inkişafı ixrac coğrafiyasını genişləndirmək üçün əlavə imkanlar açır. Dəhlizin potensial gücü ilə Azərbaycanın bu marşrut üzrə faktiki olaraq göndərə biləcəyi qaz həcmləri arasında fərq qoymaq vacibdir: ixrac potensialının reallaşması əlavə resursların mövcudluğundan, kommersiya müqavilələrindən və infrastruktur şərtlərinin razılaşdırılmasından asılı olacaq.

Bu kontekstdə Bolqarıstan regional enerji mərkəzi kimi mövqeyini gücləndirmək imkanına malikdir, Azərbaycan isə Avropa bazarında iştirakını genişləndirmək imkanına malikdir. Bu, artıq sadəcə qaz satıcısı ilə alıcı arasında münasibət deyil, yeni enerji bağlantısı sisteminin formalaşdırılmasında maraqlı olan dövlətlər arasında qarşılıqlı əlaqədir. Əgər Sofiya həqiqətən də Cənub-Şərqi Avropanın enerji sektorunda daha əhəmiyyətli rol oynamaq niyyətindədirsə, siyasi vəziyyətdən asılı olmayaraq, Bakı ilə münasibətlərində proqnozlaşdırıla bilənliyi qorumalıdır.

Lakin Azərbaycanın əməkdaşlıq perspektivlərini yalnız qazla məhdudlaşdırması səhv olardı. Enerji gündəliyi tədricən daha genişlənir və bərpa olunan enerji mənbələrini, elektrik enerjisi istehsalı və ötürülməsini, eləcə də yeni regionlararası dəhlizlərin yaradılmasını əhatə edir. Xüsusilə, Azərbaycan-Gürcüstan-Rumıniya-Macarıstan yaşıl enerji dəhlizi təşəbbüsü və Qara dənizaltı kabel layihəsi Bakının Avropa tərəfdaşları ilə qarşılıqlı əlaqəsi üçün yeni imkanlar aça bilər. Bolqarıstan artıq bu cür təşəbbüslərdə iştirakını genişləndirməkdə maraqlı olduğunu bildirib. Bundan əlavə, 2025-ci ildə SOCAR və Bolqarıstan tərəfdaşları Gürcüstan və Türkiyədən keçərək Bolqarıstana qədər yaşıl enerji dəhlizi layihəsi üzrə əməkdaşlıq memorandumu imzaladılar. Bu, iki ölkəyə münasibətlərini ənənəvi təbii qaz ticarətindən kənara çıxan potensial uzunmüddətli enerji tərəfdaşlığı kimi görməyə imkan verir.

Eyni zamanda, Bakı daha geniş siyasi konteksti də nəzərə almalıdır. Moskva ilə praqmatik dialoqu müdafiə edənlərin mövqeyinin güclənməsi Bolqarıstan və fərdi Avropa tərəfdaşları arasında müəyyən fikir ayrılıqlarına səbəb ola bilər. Azərbaycan üçün bu fikir ayrılıqlarının müstəqil iqtisadi əhəmiyyətə malik və regional enerji təhlükəsizliyinin maraqlarına xidmət edən layihələrə keçməməsi vacibdir. Eyni zamanda, Bakının Sofiya ilə enerji əməkdaşlığının Rusiya ilə Qərb arasındakı qarşıdurmanın bir hissəsi kimi qəbul edilməsində heç bir marağı yoxdur. Azərbaycanın bu sahədəki siyasəti digər ölkələrin geosiyasi qarşıdurmalarında iştirak etməkdənsə, iqtisadi məqsədəuyğunluğa, təchizat təhlükəsizliyinə və qarşılıqlı faydaya əsaslanmalıdır.

Nəticə etibarilə, Yotovanın qələbəsi avtomatik olaraq Azərbaycanla qaz müqavilələrinin yenidən nəzərdən keçirilməsi demək deyil. Lakin bu, Bakının yalnız mövcud müqavilələri qorumaqla yanaşı, həm də ikitərəfli münasibətlərin institusional və iqtisadi əsaslarını gücləndirməli olduğu yeni bir siyasi konfiqurasiya yaradır. Azərbaycanın Bolqarıstandakı bütün qərar qəbuletmə mərkəzləri ilə fəal dialoq aparması, yeni infrastruktur layihələrinin irəliləməsinə təkan verməsi və mövcud qaz müqavilələrini daha geniş strateji əməkdaşlığın əsasına çevirməsi vacibdir.

Sofiya üçün enerji təhlükəsizliyinin siyasi şəraitə əsaslanan prioritetlərin daimi dəyişməsi üzərində qurulmadığını anlamaq vacibdir. Regional enerji mərkəzi olmağa çalışan bir ölkə öhdəliklərinin proqnozlaşdırıla bilənliyini təmin etməli və etibarlı təchizatçılarla münasibətləri qorumalıdır. Azərbaycan artıq Bolqarıstanın enerji bazarı üçün əhəmiyyətini sübut edib və bu amil siyasi liderliyin hər dəyişməsi ilə yenidən nəzərdən keçirilməməlidir.

Nəticə etibarilə, Bakı Sofiyaya alternativ təbii qaz mənbəyindən daha çox şey təklif edir. Məsələ Xəzər regionunu Cənub-Şərqi və Mərkəzi Avropa ilə birləşdirən inkişaf etməkdə olan enerji arxitekturasının bir hissəsi olmaq imkanıdır. Ona görə də, yeni Bolqarıstan rəhbərliyi üçün əsas çətinlik Moskva ilə Bakı arasında seçim deyil, Rusiya ilə dialoqun Bolqarıstanın iqtisadi maraqlarına, Avropa öhdəliklərinə və Azərbaycanla artıq qurulmuş strateji tərəfdaşlığına zidd olmayan bir siyasət yürütmək qabiliyyətidir. Bakı üçün vəzifə bu tərəfdaşlığı Sofiyadakı siyasi dəyişikliklərdən asılı olmayaraq qüvvədə qalacaq şəkildə qarşılıqlı faydalı və institusional cəhətdən davamlı etməkdir.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov