“Türkiyə ilə Ermənistan arasında ticarət əlaqələrinin birbaşa rəsmiləşdirilməsi istiqamətində atılan addımlar Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi və iqtisadi reallıqların formalaşması baxımından diqqətəlayiq hadisədir”.

Yenixeberorg.az: Bu sözləri bizimlə söhbətində politoloq Mürtəza Bünyadlı bildirib.

M.Bünyadlı Ermənistan və Türkiyə arasında qarşılıqlı ticarət əməliyyatlarının artıq birbaşa rəsmiləşdirilməyə başlanması haqqında saytımıza danışıb:

“Ankara-İrəvan iqtisadi təmaslarının genişlənməsi Cənubi Qafqazda normallaşma prosesinin mühüm tərkib hissəsidir. Bu proses Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə necə təsir göstərəcək və Bakı ilə İrəvan arasında formalaşan yeni iqtisadi münasibətlərin genişlənməsinə hansı imkanları yaradacaq?

Türkiyə ilə Ermənistan arasında ticarət əlaqələrinin birbaşa rəsmiləşdirilməsi istiqamətində atılan addımlar Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi və iqtisadi reallıqların formalaşması baxımından diqqətəlayiq hadisədir. Bu prosesi yalnız iki ölkə arasında iqtisadi münasibətlərin texniki rəsmiləşdirilməsi kimi qiymətləndirmək doğru olmazdı. Əslində, söhbət uzun illər siyasi qarşıdurma, bağlı sərhədlər və qarşılıqlı etimadsızlıq şəraitində qalan münasibətlərin mərhələli şəkildə normallaşdırılmasından gedir.

Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanın açıqlamasından da görünür ki, Türkiyə ilə ticarət əməliyyatları artıq birbaşa rəsmiləşdirilməyə başlanıb. Malların fiziki daşınması hələlik əsasən Gürcüstan üzərindən həyata keçirilsə də, əvvəlki qaydadan fərqli olaraq, gömrük sənədləşməsinin birbaşa Türkiyə-Ermənistan ticarəti kimi aparılması yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Nazir, həmçinin sərhədlərin açılması və diplomatik münasibətlərin qurulması üçün prosesin artıq hazır vəziyyətə gəldiyini bildirib.

Bu, ilk növbədə, Ankara və İrəvan arasında dialoqun praktiki nəticələr verməyə başladığını göstərir. Çünki iqtisadi münasibətlərin rəsmiləşdirilməsi siyasi etimadın formalaşmasına, qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılmasına və gələcək əməkdaşlıq üçün zəruri mühitin yaranmasına xidmət edir.

Bakı-İrəvan münasibətlərində yeni mərhələ və regional koordinasiya

Məsələyə 8 avqust Vaşinqton anlaşmasından sonra Cənubi Qafqazda yaranmış yeni siyasi reallıqlar kontekstində yanaşmaq lazımdır. Həmin razılaşmadan sonra Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində keyfiyyətcə yeni mərhələnin əsası qoyulub. Bakı sülh gündəliyinə uyğun olaraq, Ermənistanla iqtisadi əlaqələrin qurulması, yük daşımalarının həyata keçirilməsi və regional kommunikasiyaların açılması istiqamətində praktiki addımlar atmağa başlayıb.

Azərbaycanın Ermənistana qarşı tranzit məhdudiyyətlərini aradan qaldırması, bu ölkəyə yüklərin çatdırılmasına imkan yaratması və birbaşa ticarət əlaqələrinin formalaşmasına şərait yaratması sülhün yalnız siyasi bəyanatlar üzərində qurulmadığını nümayiş etdirir. Bu, eyni zamanda, tərəflər arasında iqtisadi qarşılıqlı asılılığın yaradılması və uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır”.

M.Bünyadlı qeyd edib ki, Ermənistan və Türkiyə arasında ticarət əlaqələrinin inkişafı gələcəkdə bu ölkə ilə Azərbaycanın ticarət və siyasi münasibətlərinin də inkişafında xüsusi rol oynayacaq:

“Türkiyə-Ermənistan münasibətlərində baş verənləri də məhz bu ümumi regional prosesin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır. Ankara və Bakının strateji müttəfiqliyi, iki ölkənin regional təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq məsələlərində ortaq maraqları nəzərə alınarsa, Türkiyənin Ermənistanla münasibətlərinin normallaşdırılmasını Azərbaycandan ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil.

Təbii ki, bu, Türkiyənin bütün qərarlarının mütləq şəkildə Azərbaycanın mövqeyindən asılı olması demək deyil. Ancaq regional sülhün, təhlükəsizliyin və kommunikasiyaların açılmasının hər iki ölkənin strateji maraqlarına uyğun olduğu da şübhəsizdir. Bu baxımdan, Ankara-İrəvan dialoqunun Bakı ilə məsləhətləşmələr və ümumi regional maraqlar nəzərə alınmaqla irəliləməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Türkiyə-Ermənistan ticarəti Azərbaycan-Ermənistan iqtisadi əlaqələrinə yol aça bilərmi?

Bu sualın cavabı, ilk növbədə, regionda formalaşan yeni münasibətlərin hansı prinsiplər əsasında inkişaf etdirilməsindən asılıdır.

Türkiyə ilə Ermənistan arasında ticarətin rəsmiləşdirilməsi Azərbaycanla Ermənistan arasında iqtisadi münasibətlərin genişlənməsi üçün də əlavə imkanlar yarada bilər. Çünki iqtisadi əməkdaşlıq sərhədlərin açılmasına, tranzit imkanlarının genişlənməsinə və regional bazarların bir-birinə inteqrasiyasına təkan verir.

Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan və Türkiyə regionda sülhün və iqtisadi inteqrasiyanın əsas iştirakçılarıdır. Ermənistan da bu reallığı qəbul edərək qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq modelinə qoşulmalıdır. Regional kommunikasiyaların açılması, yük daşımalarının sadələşdirilməsi və ticarət prosedurlarının liberallaşdırılması bütün tərəflərin iqtisadi maraqlarına cavab verir.

Mirzoyanın açıqlamasında Azərbaycanla formalaşan sülhün möhkəmləndirilməsi istiqamətində addımların davam etdirildiyini, ikitərəfli ticarət və yüklərin tranziti üçün ərazilərin açılması prosesinin gündəmdə olduğunu vurğulaması da diqqətəlayiqdir. Bu, İrəvanın regional iqtisadi inteqrasiyanın qaçılmazlığını müəyyən dərəcədə qəbul etdiyini göstərir.

Lakin burada mühüm bir şərt var: iqtisadi münasibətlərin inkişafı siyasi öhdəliklərin yerinə yetirilməsini və sülh prosesinə səmimi yanaşmanı əvəz edə bilməz. Dayanıqlı iqtisadi əməkdaşlıq üçün qarşılıqlı etimad, suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət, həmçinin əldə olunmuş razılaşmaların icrası vacibdir.

Sülhün iqtisadi dayaqları formalaşır

Türkiyə-Ermənistan ticarət əlaqələrinin rəsmiləşdirilməsi, Azərbaycanın Ermənistanla tranzit və ticarət sahəsində atdığı addımlar eyni regional prosesin müxtəlif istiqamətləridir. Bu proseslərin nəticəsi Cənubi Qafqazın qarşıdurma məkanından əməkdaşlıq və iqtisadi inteqrasiya platformasına çevrilməsi ola bilər.

Ancaq Ermənistan anlamalıdır ki, regionda yeni imkanlardan yararlanmaq üçün siyasi qərarlılıq nümayiş etdirmək, mövcud maneələri aradan qaldırmaq və qonşularla münasibətdə konstruktiv mövqe tutmaq lazımdır. Xüsusilə Azərbaycanla yekun sülhün təmin olunması istiqamətində konkret addımlar atılmadan regional normallaşmanın tam və dayanıqlı xarakter alması mümkün deyil.

Nəticə etibarilə, Türkiyə-Ermənistan ticarət əlaqələrinin rəsmiləşdirilməsi sülhə doğru atılan müsbət addım kimi dəyərləndirilə bilər. Bu addım Azərbaycan-Ermənistan iqtisadi münasibətlərinin genişlənməsinə də müsbət təsir göstərə bilər. Əsas məsələ isə bütün bu proseslərin vahid regional sülh gündəliyinə xidmət etməsidir.

Cənubi Qafqazda sülh artıq yalnız siyasi danışıqların mövzusu deyil, həm də iqtisadi əməkdaşlığın, tranzit imkanlarının və qarşılıqlı maraqların yaratdığı yeni reallıqdır. Bu reallığın möhkəmlənməsi isə, ilk növbədə, region ölkələrinin siyasi iradəsindən və üzərlərinə götürdükləri öhdəliklərə sadiqliyindən asılı olacaq”.

Politoloq qeyd edib ki, ticarətin və alış-verişin normallaşması Cənubi Qafqaz ölkələri arasında geniş ticarət əlaqələrinin yüksək səviyyədə təşkilinə də əlverişli şərait yaradacaq.(yenicag.az)

Nurlan Cəfəri