Bakını böyük bəyanatlar deyil, marşrutun faktiki olaraq fəaliyyət göstərə biləcəyi şərtlər narahat edir

Yenixeberorg.biz: Vaşinqton bir daha "Tramp marşrutunu" xatırladı. ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Ermənistanı Müstəqillik Günü münasibətilə təbrik edərək, Donald Tramp administrasiyasının yeni Cənubi Qafqazın əsas geosiyasi və iqtisadi konstruksiyalarından birinə çevirməyə çalışdığı TRIPP layihəsinə dəstəyini bir daha təsdiqlədi.

Rubio "tarixi irəliləyiş", iqtisadi əlaqə, Amerika investisiyaları və region üçün yeni imkanlardan danışır. Bu, təsirli səslənir. Yalnız bir problem var: nəqliyyat marşrutları adətən diplomatik təbriklər üzərində qurulmur.

Protokol ritorikasını bir kənara qoyub xəritəyə baxsanız, aydın olur: Azərbaycan olmadan TRIPP tam hüquqlu bir marşruta çevrilməyəcək. Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov özü bildirib ki, layihənin Bakının iştirakı olmadan həyata keçirilməsi mümkün deyil. Lakin o, əlavə edib ki, Ermənistan hissəsində fiziki tikinti işlərinə 2027-ci ildə başlanacağı gözlənilir.

Bu fonda temp fərqi xüsusilə diqqətəlayiqdir. ABŞ, Ermənistan və Azərbaycanın 10 avqust tarixli birgə bəyanatında qeyd olunur ki, Bakı TRIPP-ə qoşulmaq üçün lazım olan yol və dəmir yolu infrastrukturunu demək olar ki, tamamlayıb. Bu arada, Ermənistan ərazisində mühəndislik tədqiqatları davam edir.

Layihənin məqsədi Azərbaycan üçün olduqca spesifikdir: Ermənistan vasitəsilə materik və Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrini təmin etmək və bu marşrutu daha geniş Orta Dəhliz sisteminə inteqrasiya etmək. Buna görə də, Bakını böyük bəyanatlar deyil, marşrutun faktiki olaraq fəaliyyət göstərə biləcəyi şərtlər narahat edir.

Vaşinqton razılaşmalarından sonra Azərbaycan artıq regional blokadanın açılmasına praktik hazırlığını nümayiş etdirib. Üç ölkənin birgə bəyanatında deyilir ki, Bakı Ermənistana tranzit məhdudiyyətlərini qaldırıb. Son bir ildə Ermənistana və Ermənistandan təxminən 60.000 ton yük, eləcə də 20.000 ton neft məhsulları daşınıb.

Burada Azərbaycanın arqumenti bitir - TRIPP problemi özü başlayır. Ermənistandakı prosesin hüquqi hissəsi həqiqətən irəliləyir. İyul ayında Ermənistan hökuməti ABŞ ilə TRIPP müqaviləsini təsdiqləyən qanun layihəsini təsdiqlədi və sentyabr ayında Ermənistanın Konstitusiya Məhkəməsi müqavilədə nəzərdə tutulan öhdəlikləri təsdiqlədi.

Lakin hüquqi rəsmiləşdirmə yalnız bir ilkin şərtdir. Bundan sonra daha az cazibədar iş qalır: dizayn, maliyyələşdirmə, tikinti və işə salma. Siyasi layihə ilə nəqliyyat layihəsi arasındakı fərq burada özünü göstərir.

Vaşinqton strateji təşəbbüs elan edə bilər. Parlament qanun qəbul edə bilər. Diplomatlar "sülh və rifah" haqqında danışa bilərlər. Lakin investorlar yenə də yolun nə vaxt tikiləcəyini və onunla yük daşınmasının nə qədər başa gələcəyini soruşacaqlar.

Amerika tərəfində layihənin maliyyə komponenti də formalaşıb. Yanvar ayında Vaşinqton Transxəzər ticarət marşrutuna özəl investisiyaların cəlb edilməsi üçün Transxəzər Sahibkarlıq Fonduna 201 milyon dollar ayırıb və iyul ayında maliyyələşdirmə məbləği 402 milyon dollara qədər artırılıb.

Lakin bu 402 milyon dolları TRIPP tikintisi üçün birbaşa büdcə hesab etmək səhv olardı. Fond Orta Dəhlizlə əlaqəli özəl sektoru və investisiya layihələrini dəstəkləmək üçün nəzərdə tutulub. TRIPP-nin özünün tam dəyəri və onun tikintisi üçün konkret maliyyələşdirmə mənbələri açıq qalır.

Başqa sözlə, Vaşinqton artıq Orta Dəhliz ətrafındakı iqtisadi ekosistem üçün əhəmiyyətli vəsait ayırıb, lakin bu, TRIPP-nin Ermənistan hissəsinin tikintisi üçün 402 milyon dolların ayrıca bir maddə olduğu anlamına gəlmir. Siyasi vəd, investisiya fondu və dəmir yolunun faktiki maliyyələşdirilməsi arasında əhəmiyyətli bir fərq qalır.

Layihənin taleyinə ciddi təsir göstərə biləcək başqa bir amil də var: İran. İran ətrafındakı qeyri-sabitlik eyni zamanda, alternativ quru yollarının əhəmiyyətini artırır və Cənubi Qafqazın infrastrukturu üçün riskləri artırır. Ənənəvi marşrutlar nə qədər az proqnozlaşdırılsa, yeni logistika zəncirləri bir o qədər cəlbedici olur. Bununla belə, investorlar əlavə təhlükəsizlik zəmanətlərinə də ehtiyac duyurlar. Bu, Sünikin İran sərhədində yerləşməsi səbəbindən TRIPP üçün xüsusilə həssasdır. Buna görə də, İran üzərində müharibə ikiqat rol oynaya bilər. Bu, marşrutun strateji dəyərini artıra bilər, eyni zamanda, onun tikintisini və sığortasını daha bahalı və mürəkkəb edə bilər.

Daha fundamental bir sual da var. TRIPP tez-tez ABŞ-Ermənistan layihəsi kimi təqdim olunur. Lakin onun iqtisadi məntiqi daha genişdir. Bu, yalnız Ermənistan hissəsi Azərbaycan infrastrukturu ilə, daha sonra isə Naxçıvanın, Türkiyənin və Orta Dəhlizin nəqliyyat şəbəkələri ilə birləşərsə, məntiqlidir.

Və burada əsas sual ortaya çıxır: vaxt. Bayramov fiziki tikintinin 2027-ci ildə başlanması barədə danışır. Əvvəllər tikintinin 2028-ci ilə qədər başa çatdırılması planlaşdırılırdı. Əgər başlanğıc həqiqətən baş verərsə, gələn ilə qədər belə qısa müddət sürətli dizayn, maliyyələşdirmə və tikinti tələb etməyəcək. Bu o deməkdir ki, Amerika və Ermənistan hakimiyyəti diplomatik jarqondan təqvimə keçməli olacaq.

"Tarixi irəliləyiş" yox, başlanğıc tarixi. "Yeni imkanlar" yox, investisiya həcmi. "İqtisadi əlaqə" yox, qatarların və yük maşınlarının sayı. "Sülh və rifah" yox, konkret sərhəd keçid qaydaları. Bunlar nəticədə TRIPP-in taleyini müəyyən edəcək ölçülərdir.

Hələlik layihə eyni vaxtda iki ölçüdə mövcuddur. Siyasi cəhətdən o, artıq Amerikanın Cənubi Qafqaza qayıdışının və İrəvanın yeni kursunun simvoluna çevrilib. İnfrastruktur baxımından isə hələ də hazırlıq prosesindədir.

Bakı üçün vəziyyət bir qədər fərqlidir. Azərbaycan Naxçıvanla nəqliyyat əlaqəsi üçün əlavə siyasi qablaşdırma tələb etmir: bu, konkret infrastruktur və iqtisadi vəzifədir. Buna görə də əsas maraq gələcək marşrutun proqnozlaşdırıla bilən, rəqabətli olması və malların hərəkətini həqiqətən təmin etməsidir.

Məhz burada Vaşinqton və İrəvan ən çətin mərhələ ilə qarşılaşacaqlar - diplomatik mərhələ ilə yox. Çünki marşrutun adı bir gündə edilə bilər. Razılaşmanın müzakirəsi aylarla çəkir. Lakin dəmir yolunun çəkilməsi daha çətindir.

Buna görə də, Rubionun hazırkı açıqlaması ilk növbədə Vaşinqtonun öz mərcindən əl çəkmədiyinin təsdiqi kimi qəbul edilməlidir. Lakin indi Tramp administrasiyası və Ermənistan rəhbərliyi daha sadə bir şeyi sübut etməlidirlər: siyasi konstruksiyanın fiziki infrastruktura çevrilə biləcəyi.

Hələlik "Tramp marşrutu" Amerika diplomatiyası, Ermənistanın hüquqi prosedurları, Azərbaycan infrastrukturunun hazırlanması və gələcək investisiya vədlərinin birləşməsi kimi mövcuddur. Növbəti mərhələ tikintidir. Və yalnız bundan sonra TRIPP-in həqiqətən yeni bir nəqliyyat marşrutu, yoxsa sadəcə mətbuat açıqlamalarında çoxdan mövcud olan başqa bir böyük geosiyasi layihə olub-olmadığı aydın olacaq.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov