On iki illik hakimiyyətdən sonra sistemə qarşı mübarizə aparan bir qüvvə imicini qorumaq getdikcə çətinləşir: BJP indi sistemdir

Yenixeberorg.az: 2026-cı ilin payızına qədər Hindistan bir paradoksla üzləşir: 21-ci əsrin əsas güc mərkəzlərindən biri olmağa çalışan bir dövlət eyni zamanda, əhəmiyyətli bir daxili etimad böhranı yaşayır. Narendra Modi ölkənin ən nüfuzlu siyasətçisi olaraq qalır, “Bharatiya Janata” Partiyası (BJP) ən güclü siyasi maşın olaraq qalır və hakim koalisiya hələ də hakimiyyəti itirmək təhlükəsi ilə üzləşmir. Lakin məsələ tədricən hökumətin davamlılığından on iki il ərzində qurulmuş sistemin davamlılığına keçir.

Modi 2014-cü ildə hakimiyyətə olduqca təsirli olduğunu sübut edən bir formulla gəldi: güclü lider, mərkəzləşdirilmiş idarəetmə, iqtisadi modernləşmə, hindli konsolidasiyası və Hindistanın böyük dövlət statusuna qayıtması. Mərkəzləşdirmə əvvəlcə bir çoxları tərəfindən bürokratik ətalətin, korrupsiyanın və koalisiya hökumətlərinin zəifliyinin öhdəsindən gəlmək üçün bir vasitə kimi qəbul edilirdi. Zamanla bu üstünlük zəifliyə çevrilməyə başladı: dövlət institutları tək bir partiya və tək bir liderlə nə qədər sıx əlaqəlidirsə, inzibati qərarları siyasi məqsədəuyğunluq şübhələrindən ayırmaq bir o qədər çətinləşir.

Məhz buna görə də seçki siyahılarının yenidən baxılması texniki prosedurdan daha böyük əhəmiyyət kəsb edib. Kampaniya zamanı siyahılardan təxminən 130 milyon qeyd çıxarılıb ki, bunların da əhəmiyyətli bir hissəsi vəfat etmiş, başqa yerə köçürülmüş və ya təkrar seçicilərlə bağlı olub. Bununla belə, sağ qalan vətəndaşların özlərini vəfat etmiş və ya yaşayış yerlərini dəyişdirmiş kimi kənarlaşdırdıqları hallar da aşkarlanıb. Müxalifət hakimiyyəti bu prosedurdan BJP-nin xeyrinə istifadə etməkdə ittiham edir; Seçki Komissiyası və hakim partiya bunu inkar edir.

Hökumət üçün təhlükə hətta bu ittihamların sübutunda da deyil. Daha ciddisi, onilliklərdir Hindistan demokratiyasının sabitliyinin qarantı hesab edilən bir quruma qarşı inamsızlığın miqyasıdır. Mübahisə artıq səsvermənin nəticələri ilə deyil, kimin səs verə biləcəyi ilə bağlı olduqda, texniki problem legitimlik böhranına çevrilir.

Bu münaqişə gənclərin artan narazılığı ilə üst-üstə düşdü. İmtahan qalmaqalları, tapşırıq sızmaları, korrupsiya iddiaları və məşğulluq çətinlikləri tədricən daha geniş etiraz gündəmini formalaşdırdı. Xüsusilə əhəmiyyətlidir ki, bu, fərqli siyasi Hindistanı çətinliklə xatırlayan bir nəsildir. İyirmi yaşlı bir hindistanlı üçün Modi artıq köhnə sistemi düzəltməyə gələn islahatçı deyil, sistemin özüdür. Ona görə də, hakimiyyət üçün bugünkü problemləri Konqresin mirası ilə əlaqələndirmək getdikcə çətinləşir.

Bu, son illərin iqtisadi modelinin əsas qüsurlarından birini ortaya qoyur. Hindistan yüksək artım templərini qoruyub saxlayır, infrastrukturu inkişaf etdirir, dövləti rəqəmsallaşdırır, sənaye bazasını genişləndirir və xarici investisiyalar cəlb edir. Lakin bu makroiqtisadi nailiyyətlər kifayət qədər yüksək keyfiyyətli iş yeri yaratmayıb. 2026-cı ilin iyun ayında 15-29 yaşlı hindlilər arasında işsizlik 16,2%, şəhər gəncləri arasında isə 18,2% təşkil edib. Gənc əhalisi çox olan bir ölkə üçün bu, sadəcə sosial problem deyil. Bir vaxtlar Hindistanın qocalmış Çin üzərində əsas üstünlüklərindən biri kimi qəbul edilən "demoqrafik dividend", təhsil və iqtisadi artım sosial irəliləyişi təmin edə bilməsə, siyasi qeyri-sabitlik mənbəyinə çevrilə bilər.

Məhz burada Hindistan hökumətinin görməzdən gəlməsi çətin olan tarixi bir paralel ortaya çıxır. 1970-ci illərin əvvəllərində İndira Qandi də siyasi gücünün zirvəsində idi. 1971-ci il müharibəsində Pakistan üzərində qələbə və Banqladeşin yaranması onu demək olar ki, mübahisəsiz milli liderə çevirdi. Lakin cəmi bir neçə il sonra Qucarat və Biharda inflyasiya, işsizlik, korrupsiya iddiaları və tələbə etirazları “Jayaprakash Narayan” hərəkatını formalaşdırdı və bu hərəkat fərdi kabinet səhvləri ilə deyil, siyasi sistemin özünün keyfiyyəti ilə bağlı suallar doğurdu. İndira Qandinin cavabı 1975-ci ildə fövqəladə vəziyyət elan edilməsi idi - bu qərar müqaviməti müvəqqəti olaraq yatırdı, lakin 1977-ci il seçkilərində məğlubiyyəti ilə başa çatdı.

Müasir Hindistanla birbaşa bənzətmə qeyri-dəqiq olardı. Modi seçkiləri ləğv etmədi və ya fövqəladə vəziyyət elan etmədi: müxalifət parlamentdə təmsil olunur, ştatları idarə edir, məhkəmələr fəaliyyətini davam etdirir və BJP regional kampaniyaları uduzmaq iqtidarındadır. Lakin siyasi mexanizmin tanış xüsusiyyətləri var: liderin müstəsna populyarlığı hakimiyyətin fərdiləşdirilməsinə gətirib çıxarır, uzunmüddətli dominantlıq sistemin tənqidə qarşı həssaslığını azaldır və sosial problemlər tədricən təcrid olunmuş şikayətlər toplusundan idarəetmənin keyfiyyəti ilə bağlı suallara çevrilir. Təhlükə hökumətin etimadın itirilməsinə nəzarəti gücləndirməklə cavab verdikdə və bununla da müxtəlif narazı qrupları birləşdirdikdə yaranır.

Bu kontekstdə etiraz fəaliyyətinin artması və hökumətin sərt reaksiyası göstəricidir. Oktyabr ayında müstəqil BMT ekspertləri həddindən artıq güc tətbiqi və dinc toplaşmaq hüququna məhdudiyyətlər barədə məlumatlarla bağlı araşdırma aparılmasını tələb etdilər. Yeni Dehli ənənəvi olaraq bu cür xarici tənqidləri rədd etsə də, problem əsasən daxilidir. Polis tədbirləri konkret bir nümayişi dayandıra bilər, lakin həddindən artıq təzyiq sosial etirazı vətəndaş azadlıqları uğrunda münaqişəyə çevirə bilər.

Bu, "güclü dövlət" modelində fundamental ziddiyyət yaradır. Onun legitimliyi effektivliyə əsaslanır. Lakin dövlət nəzarət və siyasi səfərbərlik məsələlərində effektiv, məşğulluğun təmin edilməsində, keyfiyyətli təhsildə və ya bürokratik səhvlərin düzəldilməsində daha az effektiv kimi qəbul edilirsə, güclü hökumət anlayışı onun yaradıcısına qarşı işləməyə başlayır.

Digər uzunmüddətli zəiflik BJP-nin kimlik siyasətinə güvənməsi olub. Hindutva partiyaya hindli əksəriyyətinin əhəmiyyətli bir hissəsini regional və kasta xətləri üzrə birləşdirməyə imkan verib və seçki üstünlüyünün ən vacib mənbələrindən birinə çevrilib. Lakin dini kimliyi siyasi səfərbərliyin mərkəzi alətinə çevirmək müsəlman azlığının yadlaşmasını daha da artırır və sosial qütbləşmə səviyyəsini artırır. Seçki strategiyası kimi effektiv olanı çoxmillətli və çoxdinli bir dövlətin uzunmüddətli sabitliyi üçün təməl kimi istifadə etmək xeyli çətindir. Üstəlik, ideoloji səfərbərlik imkanları sonsuz deyil. Gənc bir hindli eyni zamanda, sərt xarici siyasət yürüdən Hindutvanı və Modini dəstəkləyə bilər, lakin milli kimlik məşğulluq və sosial perspektivlərin əvəzi deyil. İqtisadi narazılıq institusional ədalətsizlik hissi ilə birləşərsə, BJP Konqreslə deyil, sistemin özündə dəyişiklik tələbi ilə rəqabət aparmalı olacaq.

Burada ikinci bir tarixi paralel ortaya çıxır - bir vaxtlar hər şeyə qadir olan Hindistan Milli Konqresi ilə. Müstəqillikdən sonrakı onilliklər ərzində o, sadəcə bir partiya kimi deyil, demək olar ki, Hindistan dövlətinin təbii siyasi qabığı kimi qəbul edilirdi. Məhz bu dominantlıq zamanla həddindən artıq özünəinam və ictimai dəyişiklikləri vaxtında tanıya bilməməyə səbəb oldu. 1980-ci illərin sonlarında korrupsiya qalmaqalları, siyasətin regionallaşması və Konqres inhisarından yorğunluq onun əvəzolunmazlığı qavrayışını məhv etdi.

Tarixi ironiya ondadır ki, köhnə Konqres sistemini məhv etməyə gələn BJP özü tədricən dominant partiyanın xüsusiyyətlərini götürür. On iki illik hakimiyyətdən sonra sistemə qarşı mübarizə aparan bir qüvvə imicini qorumaq getdikcə çətinləşir: BJP indi sistemdir. Əsas risk partiya rəhbərliyi öz siyasi sabitliyini Hindistanın sabitliyi ilə sinonim kimi qəbul etməyə və hökumətin milli maraqlara zidd hərəkət etdiyini tənqid etməyə başlayanda yaranır.

Bu problemin artıq geosiyasi ölçüsü var. Modinin strategiyası Hindistanı çoxqütblü dünyada müstəqil bir qütbə çevirməyə əsaslanır. Yeni Dehli ABŞ, Yaponiya və Avropa ilə əməkdaşlıq edir, Rusiya ilə münasibətlər saxlayır, Çinlə rəqabət aparır və eyni zamanda, Qlobal Cənubda liderliyə can atır. Bu çoxvektorlu yanaşma yalnız əhalisinə, iqtisadiyyatına və nüvə potensialına əsaslanmır. Hindistanın əsas resurslarından biri özünü Çinə demokratik alternativ kimi təqdim etmək qabiliyyəti olaraq qalır.

Təsisatlara etimadın azalması bu üstünlüyü azaldır. Qərb daxili siyasi problemlər üzündən Hindistanla əməkdaşlığı dayandırmayacaq: Çini tarazlaşdırmaq üçün strateji ehtiyac çox böyükdür. Lakin Hindistan özünü siyasi institutlarının keyfiyyətində avtoritar güclərdən nə qədər az fərqləndirirsə, tərəfdaşları üçün əlavə dəyəri bir o qədər az olur. Eyni zamanda, siyasi təmsilçilik, dini çoxluq və vətəndaşların seçkilərə çıxışı ilə bağlı daxili münaqişələr gücləndikcə, Yeni Dehlinin Qlobal Cənub adından danışmaq iddiası daha az inandırıcı olur.

Bu, Modi dövrünün əsas paradoksudur. O, Hindistan elitasının on illərdir çalışdığına nail olub: dünya Hindistanı gələcək böyük güc kimi ciddi şəkildə nəzərdən keçirməyə başlayıb. Lakin xarici siyasət ambisiyaları artıq daxili modernləşmənin keyfiyyətini üstələməyə başlayır. Çinlə rəqabət təkcə diplomatiya, hərbi və infrastruktur deyil, həm də insan kapitalı, kütləvi məşğulluq, effektiv təhsil, texnoloji baza və möhkəm institutlar tələb edir. Gənc nəslin əhəmiyyətli bir hissəsi "Hindistan iqtisadi möcüzəsində" öz yerini görə bilmirsə, ölkənin xarici gücü daxildə məhdudlaşdırılır.

Lakin bütün bunlar hələ Modi üçün sonun başlanğıcı deyil. BJP-nin güclü partiya infrastrukturu, geniş sosial bazası və əhəmiyyətli inzibati və siyasi resursları var. Müxalifət parçalanmış olaraq qalır və Konqres hazırda onun yerinə hansı ölkə modelini təklif etməsindən daha çox nəyə qarşı çıxdığını izah etməkdə daha inandırıcıdır. Gənclərin etirazları həmçinin səslərin avtomatik olaraq Rahul Qandiyə keçməsi demək deyil. Ona görə də, Modinin əsas təhlükəsi bu gün müxalifətdən deyil, yaratdığı sistemdə ziddiyyətlərin toplanmasından qaynaqlanır. Hakimiyyətin fərdiləşdirilməsi qurumların təzyiqi udmaq qabiliyyətini azaldır.

Siyasi böhranlar; dini səfərbərlik qütbləşmə bahasına seçki dividendləri verir, sürətli iqtisadi artım keyfiyyətli məşğulluq problemini həll edə bilmir, inzibati nəzarətin artması isə dövlət səhvlərinin siyasi dəyərini artırır.

Hindistan tarixi artıq öz populyarlığını yaratdığı nizamın davamlılığının sübutu kimi qəbul edən bir liderin mövqeyinin nə qədər tez dəyişə biləcəyini nümayiş etdirib. İndira Qandinin səhvi sadəcə fövqəladə vəziyyətin tətbiqi deyildi. Bundan əvvəl daha fundamental bir səhv - liderin siyasi zəruriliyinin öz gücünün qorunması ətrafında qurumları yenidən qurmaq hüququ verdiyinə inam yaranmışdı.

Modi oxşar bir dilemma ilə üzləşir, baxmayaraq ki, bu gün vəziyyət kökündən fərqlidir. Hökumət narazılığa iqtisadi siyasəti tənzimləməklə, qurumların müstəqilliyini gücləndirməklə və gənc nəsil üçün imkanları genişləndirməklə cavab verərsə, mövcud gərginlik Hindistanın böyük dövlət statusuna uyğunlaşmasında bir mərhələ ola bilər. Cavab daha da mərkəzləşdirmə, inzibati təzyiq və sosial problemləri millətçi səfərbərlik yolu ilə kompensasiya etmək cəhdidirsə, ölkə təhlükəli bir ziddiyyətlə üzləşmək riski daşıyır: Hindistan xaricdə nə qədər güclü görünürsə, daxili siyasi strukturu bir o qədər həssas ola bilər.

Və sonra Hindistanın geosiyasi ambisiyalarına əsas maneə Çin, Pakistan və ya ABŞ-ın təzyiqi deyil, Yeni Dehlinin Hindistanın öz daxilində yığılan ziddiyyətləri həll edə bilməməsi olacaq.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov