Regional əməkdaşlıq tədricən ikitərəfli əlaqələrdən kənara çıxır və daha sistemli hala gəlir

Yenixeberorg.az: Gürcüstan və beş Orta Asiya dövlətinin xarici işlər nazirlərinin 23 oktyabrda Batumidə keçirilən ilk birgə görüşü sadəcə diplomatik təşəbbüs deyildi, daha çox şey idi. Ticarət, enerji və nəqliyyat sahələrində əməkdaşlığı genişləndirmək istəyinin arxasında daha böyük bir proses dayanır: Orta Asiya və Cənubi Qafqaz Avrasiya marşrutlarının yenidən qurulması və beynəlxalq maraqların dəyişkən balansı fonunda iqtisadi əlaqələri gücləndirmək üçün yeni yollar axtarır.

Gürcüstan üçün bu, Orta Asiyaya Qərb qapısı kimi rolunu təmin etmək üçün bir fürsətdir. Region dövlətləri üçün isə qlobal bazarlara daha geniş çıxış və məhdud sayda nəqliyyat marşrutlarından asılılığı azaltmaq imkanı təqdim edir.

Danışıqlarda Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistandan nümayəndələr iştirak ediblər. Beş Orta Asiya respublikasının hamısının Gürcüstanla vahid diplomatik platformada birləşməsi faktı göstərir: regional əməkdaşlıq tədricən ikitərəfli əlaqələrdən kənara çıxır və daha sistemli hala gəlir. Lakin hələlik yeni siyasi blok yaratmaq barədə söhbət getmir. Əksinə, ölkələr xarici siyasət məqsədlərinin tam uyğunlaşdırılmasını tələb etməyən, lakin iqtisadiyyat, logistika və infrastrukturda daha sıx əlaqələndirməni nəzərdə tutan praktik maraqları uyğunlaşdırmağa çalışırlar.

Batumi görüşünün əsas marağı ondan ibarətdir ki, nəqliyyat diplomatiyası Tiflisin beynəlxalq mövqeyini gücləndirmək üçün bir vasitəyə çevrilir. Gürcüstanın coğrafi mövqeyi ona Qara dənizi Cənubi Qafqaz və Orta Asiya ilə birləşdirməyə imkan verir, lakin təkcə bu, nə tranzit gəlirlərinin artmasına, nə də siyasi təsirə zəmanət verir. Yerini strateji üstünlüyə çevirmək üçün ölkə tərəfdaşlarına etibarlı infrastruktur, rəqabətli nəqliyyat şərtləri və proqnozlaşdırıla bilən əməliyyat qaydaları təklif etməlidir. Ona görə də Orta Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlıq Gürcüstan üçün vacibdir və diplomatik təmasların əhatə dairəsindən çox kənara çıxır.

Çini və Orta Asiyanı Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və daha sonra Qara dəniz boyunca Avropa bazarları ilə birləşdirən Transxəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutu olan Orta Dəhliz bu prosesdə xüsusi rol oynayır. Qlobal təchizat zəncirlərinin yenidən qurulması və ölkələrin xarici ticarətini şaxələndirmək istəyi fonunda bu marşrut getdikcə daha cəlbedici hala gəlir. Qazaxıstan əlavə ixrac imkanları, Özbəkistan və Qırğızıstan xarici bazarlara çıxış üçün yeni perspektivlər, Türkmənistan əlavə nəqliyyat seçimləri qazanır və Gürcüstan Asiya ilə Avropa arasında tranzit əlaqəsi kimi mövqeyini gücləndirir.

Lakin Orta Dəhlizə yalnız Rusiya əleyhinə bir layihə kimi baxmaq həddindən artıq sadəlövhlük olardı. Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün onun dəyəri ilk növbədə manevr üçün iqtisadi imkanların genişləndirilməsindədir. Daha əlçatan marşrutlar nə qədər çox olarsa, nəqliyyat şərtlərini seçmək, siyasi böhranlarla əlaqəli riskləri azaltmaq və tərəfdaşlarla danışıqlar mövqelərini gücləndirmək imkanı bir o qədər çox olar. Bu, mütləq ənənəvi ticarət yollarından imtina etmək demək deyil. Əksinə, şaxələndirmə xarici iqtisadi əlaqələrin tək bir marşrutdan və ya güc mərkəzindən ayrılmasına imkan verir.

Bu məntiq xüsusilə Gürcüstan üçün aktualdır. Tiflisin Qərb tərəfdaşları ilə mürəkkəb münasibətləri fonunda Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin genişləndirilməsi Gürcüstan hakimiyyətinə iqtisadi əlaqələri gücləndirməyə və müstəqil xarici siyasət nümayiş etdirməyə imkan verir. Lakin Batumi görüşünü Gürcüstanın Avropadan Asiyaya doğru yönəlmiş yolu kimi şərh etmək tez olar. Əksinə, bu, tərəfdaşlar dairəsini genişləndirmək və ölkənin tranzit potensialını siyasi vəziyyətdən asılı olmayaraq tələb olunacaq bir mənbəyə çevirmək istəyini təmsil edir. Burada iqtisadi maraqlar və diplomatik hesablamalar bir-birinə zidd deyil, əksinə, bir-birini tamamlayır.

Bu, fundamental bir paradoks yaradır: Gürcüstan Orta Dəhlizin qərb hissəsinin əsas təşkilatçılarından biri olmağa çalışır, lakin bütün marşruta nəzarət etmir. Qazaxıstan və ya Türkmənistandan gələn yüklərin Gürcüstan limanlarına çatması üçün Xəzər dənizindən keçməli və Azərbaycan nəqliyyat infrastrukturundan istifadə edilməlidir. Nəticə etibarilə, Gürcüstan hissəsinin səmərəliliyi birbaşa Azərbaycan limanlarının və dəmir yollarının tutumundan, dəniz nəqliyyatının təşkilindən və zəncirdəki bütün iştirakçıların əlaqələndirilməsindən asılıdır.

Məhz buna görə də Azərbaycan bu konfiqurasiyada xüsusi mövqe tutur. Bakı sadəcə Xəzər və Qara dənizlər arasında tranzit ərazi deyil, həm də regionun nəqliyyat arxitekturasının formalaşmasında əsas rol oynayır. Qazaxıstan, Türkmənistan və digər Orta Asiya dövlətləri Xəzər dənizi vasitəsilə etibarlı rabitədə maraqlıdırlar, Gürcüstan isə öz nəqliyyatını gücləndirmək üçün sabit yük axınına ehtiyac duyur.

Nəticədə, Bakı və Tiflisin maraqları əsasən üst-üstə düşür, baxmayaraq ki, bu, investisiyalar, logistika layihələri və iqtisadi faydaların bölüşdürülməsi uğrunda rəqabəti istisna etmir.

Bu əməkdaşlığın iqtisadi potensialı Dünya Bankının son hesablamaları ilə də təsdiqlənir. 28 sentyabr 2026-cı ildə dərc edilmiş hesabatda təşkilat Orta Dəhlizə hədəflənmiş investisiyaların marşrut boyunca ticarət həcmini üç dəfədən çox artıra, tranzit müddətini yarıya endirə, dəhliz ölkələrinin ümumi ÜDM-ni 3,3% artıra və 2040-cı ilə qədər iki milyon əlavə iş yeri yarada biləcəyi qənaətinə gəlmişdir. İnfrastruktur investisiyaları nəqliyyatın səmərəliliyini artırmaq və ticarəti asanlaşdırmaq məqsədi daşıyan islahatlarla müşayiət olunarsa, yük daşımalarının həcmi dörd dəfə, çatdırılma müddəti isə 2023-cü illə müqayisədə üçdə iki dəfə azaldıla bilər.

Lakin tələb olunan investisiyaların miqyası potensial faydaların zəmanətli nəticədən nə qədər uzaq olduğunu göstərir. Dünya Bankının məlumatına görə, 2040-cı ilə qədər fiziki infrastruktura - dəmir yollarına, dəniz limanlarına və giriş yollarına 25 milyard dollardan çox birbaşa investisiya tələb olunacaq. Əlaqəli elementlər üçün daha 30 milyard dollar lazımdır: logistika mərkəzləri, terminallar, birləşdirici yollar və dəmir yolu hissələri, hərəkət heyəti, avadanlıqlar və rəqəmsal sistemlər üçün. Beləliklə, bu, təkcə yeni obyektlərin tikintisini deyil, həm də daimi gecikmələr və əlavə xərclər olmadan fəaliyyət göstərə bilən vahid nəqliyyat sisteminin yaradılmasını əhatə edir.

Bu hesablamalar Batumidəki görüşün əhəmiyyətinə yeni bir baxış təqdim edir. Orta Dəhliz tam hüquqlu bir iqtisadi sistemə çevrilərsə, onun təsiri yalnız tranzit gəlirləri ilə məhdudlaşmayacaq. Xammal emalı, anbar logistikası, istehsal, xidmət müəssisələri və yeni investisiya layihələri marşrut boyunca inkişaf edə bilər. Bu halda, region ölkələri yalnız malların hərəkətindən deyil, həm də əlavə dəyərin yaradılmasından qazanc əldə edəcəklər. Sadə yük daşımalarından daha dərin iqtisadi əməkdaşlığa keçid dəhlizi uzunmüddətli inkişaf mənbəyinə çevirə bilər.

Lakin buna nail olmaq üçün iştirakçılar diplomatik bəyanatlarla həll edilə bilməyən məsələləri həll etməli olacaqlar. Gömrük prosedurlarında, tariflərdə və sənədləşmədə fərqlər, uyğunsuz cədvəllər və məhdud liman tutumu marşrutun üstünlüklərini ləğv edə bilər. Dünya Bankı nəqliyyat məlumatlarının emalı, dəmir yolu və dəniz nəqliyyatının koordinasiyası və dövlət və özəl operatorlar arasında daha sıx əməkdaşlığa ehtiyac olduğunu xüsusi olaraq vurğulayır. Nəticə etibarilə, əsas çətinlik fərdi infrastruktur obyektlərinin qurulmasından daha çox, onları vahid mexanizm kimi fəaliyyətə gətirməkdir.

Həmçinin siyasi məhdudiyyət mövcuddur. Mərkəzi Asiya tamamilə uyğun maraqları olan vahid bir qurum deyil. Qazaxıstan və Özbəkistan öz regional strategiyalarını həyata keçirir, Türkmənistan ənənəvi olaraq ehtiyatlı xarici siyasət yürüdür, Qırğızıstan və Tacikistan isə bazarlara və investisiyalara çıxışı genişləndirməkdə maraqlıdırlar. Gürcüstan da öz növbəsində nəqliyyat sistemindəki mövqeyini gücləndirməyə çalışır. Buna görə də iştirakçılar ortaq məqsədlər və milli prioritetlər arasında tarazlıq tapmalı olacaqlar. Regional əməkdaşlıq yalnız iqtisadi fayda hər bir tərəf üçün kifayət qədər hiss olunarsa davamlı olacaq.

Daha geniş geosiyasi kontekstdə Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasındakı yaxınlaşma region dövlətlərinin müstəqil qərar qəbuletmə məkanlarını genişləndirmək istəyini əks etdirir. Rusiya və Çin Mərkəzi Asiyada əhəmiyyətli təsirini saxlayır, lakin region dövlətləri eyni zamanda, Avropa Birliyi, Türkiyə və digər xarici tərəfdaşlarla əlaqələrini gücləndirirlər. Xəzər və Cənubi Qafqaz vasitəsilə marşrutların inkişaf etdirilməsi, iqtisadi şaxələndirməni hər hansı bir xarici oyunçuya qarşı nümayişkaranə seçimə çevirməyə ehtiyac olmadan bu əlaqələrin genişləndirilməsinə imkan verir. Gürcüstan üçün bu prosesdə iştirak ölkənin beynəlxalq əhəmiyyətini artırmaq imkanı təqdim edir, Orta Asiya respublikaları üçün isə əlavə xarici iqtisadi siyasət alətləri təqdim edir.

Eyni zamanda, Batumi Avrasiya ticarət qaydalarını müstəqil şəkildə müəyyən edə bilən yeni bir mərkəz kimi qəbul edilməməlidir. Görüşün əhəmiyyəti formatın müntəzəm olub-olmamasından və konkret birgə layihələrə gətirib çıxarmasından asılı olacaq. Eyni dərəcədə vacib olan Azərbaycanın və Orta Dəhlizin digər əsas iştirakçılarının sonrakı koordinasiyada fəal iştirakıdır. Nəqliyyat zəncirindəki bütün halqalar arasında qarşılıqlı əlaqə olmadan, hətta ən iddialı planlar belə sadəcə siyasi bəyanatlar olaraq qalmaq riskini daşıyır.

Nəticə etibarilə, Batumi görüşü Avrasiyanın geoiqtisadi məntiqində tədricən dəyişikliyi əks etdirir. Orta Asiya Cənubi Qafqaza getdikcə xarici bazarlara çıxış yolu kimi baxır. Gürcüstanın isə Qara dənizdəki mövqeyi uzunmüddətli iqtisadi və siyasi təsir mənbəyinə çevrilib.

Bu arada, Azərbaycan Xəzər dənizi ilə Qafqaz arasında əlaqə vasitəsi kimi əsas rolunu qoruyub saxlayır. Bu dövlətlərin maraqları daha sıx əməkdaşlıq üçün zəmin yaradır, eyni zamanda, onların qarşılıqlı asılılığını yaradır.

Əsas sual iştirakçıların diplomatik təşəbbüsü regional qarşılıqlı əlaqənin davamlı sisteminə çevirə bilib-bilməməsidir. Əgər Batumi nəqliyyat, ticarət və investisiya siyasətlərinin əlaqələndirilməsi üçün daimi platformaya çevrilərsə, görüş Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında yaxınlaşma istiqamətində mühüm addım ola bilər. Əməkdaşlıq ümumi bəyannamələrlə məhdudlaşarsa, onun əhəmiyyəti əsasən simvolik olaraq qalacaq. Yeni Avrasiya konfiqurasiyasında coğrafiya hələ də vacibdir, lakin həlledici üstünlük sadəcə marşrutların kəsişməsində yerləşənlərdə deyil, etibarlı, sürətli və səmərəli fəaliyyəti təmin edə bilənlərdədir.(AYNA)

 Zaur Nurməmmədov