ABŞ Xəzər dənizi və quru sərhədləri vasitəsilə İrana tədarükün qarşısını almaq üçün “Dəmir qapılar” (Task Force Iron Gate) adlı xüsusi əməliyyat qrupu yaradaraq əməliyyata başlayıb. Bu barədə 2026-cı ilin noyabr ayının əvvəlində ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) məlumat verib.

Yenixeberorg.az: Yeni təşəbbüs yay aylarından etibarən Fars və Oman körfəzlərindəki İran limanlarına tətbiq olunan dəniz blokadasını tamamlayır. CENTCOM-un rəhbəri, admiral Bred Kuperin sözlərinə görə, əməliyyat Tehranın şimal və quru dəhlizləri vasitəsilə sanksiyalardan yan keçmək imkanlarını aradan qaldırmağa yönəlib.

Qrupa Floridada yerləşən 20 hərbi və mülki mütəxəssis daxildir.

Bölmə regionda birbaşa döyüş əməliyyatları keçirməyi planlaşdırmır. Bunun əvəzinə, amerikalı mütəxəssislər yüklərin ələ keçirilməsi məqsədilə monitorinq aparacaq, ABŞ-ın digər qurumları və qonşu dövlətlərlə fəaliyyətlərini əlaqələndirəcəklər.

Əsas məqsəd kimi silahların, ikili təyinatlı texnologiyaların, sanksiyalara məruz qalan malların daşınmasının, eləcə də İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) qanunsuz maliyyə axınlarının qarşısının alınması göstərilir.

Vaşinqtonun bu qərarı İranı Rusiya və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə birləşdirən əsas logistika marşrutuna təsir göstərib.

2018-ci ildə qəbul edilən Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyaya əsasən, Xəzərin akvatoriyasında regiondan kənar dövlətlərin silahlı qüvvələrinin mövcudluğu qadağandır. Buna görə də, ABŞ regiona hərbi donanma göndərmək əvəzinə kəşfiyyat monitorinqinə, maliyyə təzyiqinə və Xəzəryanı, eləcə də qonşu ölkələrlə diplomatik işə üstünlük verir.

Yaxın Şərq İnstitutunun ekspertləri qeyd edirlər ki, xüsusi qrupun yaradılması İranın blokadaya alınmış cənub limanlarından ticarət axınlarını sürətlə quru yola və Xəzər marşrutlarına yönəltmək imkanlarına cavab olaraq atılmış addımdır.

“The New York Times” qəzetinin məlumatına görə, Vaşinqtonun Tehranın tam iqtisadi və nəqliyyat təcridinə nail olmaq cəhdləri regionda müqavimətlə üzləşib.

SEPAH bəyan edib ki, ABŞ-ın yeni təşəbbüsü uğursuzluğa məhkumdur və Vaşinqton ölkəyə qarşı tam iqtisadi blokada tətbiq edə bilməyəcək.

Türkiyə, İraq və Pakistan ABŞ-ın İranla sərhəd keçidlərini bağlamaq tələbinə qarşı çıxıblar. Bu ölkələrin hakimiyyət orqanları belə addımların öz biznesləri üçün ağır iqtisadi nəticələr doğuracağından və sərhədyanı ərazilərdə iğtişaşlar riskinin artacağından ehtiyat edirlər.

Türkiyə sərhəd siyasətini dəyişməkdən imtina edib. İraq hakimiyyəti isə Vaşinqtonun təzyiqindən sonra müvəqqəti olaraq cəmi bir-iki sərhəd-keçid məntəqəsini bağlayıb ki, bu da yerli əhalinin kəskin narazılığına səbəb olub.

Bəs, ABŞ-ın yeni məhdudiyyətləri Xəzər regionu və Cənubi Qafqazdakı tranzit dəhlizlərinə necə təsir göstərə bilər? Rusiyanın və Xəzəryanı dövlətlərin ABŞ-ın regiondakı bu fəallığına reaksiyası necə ola bilər? Azərbaycan belə mürəkkəb vəziyyətdə özünü necə aparmalıdır? İrandan Rusiyaya və əks istiqamətdə hərəkət edən yük avtomobilləri əvvəlki intensivliklə Azərbaycan ərazisindən keçməkdə davam edir. Bu iki dövlətin qadağan olunmuş materialların və ya silahların gizli daşınması cəhdləri üçün həmin tranzitdən istifadə etməsi ehtimalı varmı?

Amerikalı geosiyasət və təhlükəsizlik eksperti, “The Washington Outsider” nəşrinin baş redaktoru İrina Tsukerman bu məsələlərlə bağlı fikirlərini Pressklub.az-la bölüşüb.

Onun fikrincə, Azərbaycan üçün ən həssas məsələ beynəlxalq “Şimal–Cənub” nəqliyyat dəhlizinin bir hissəsi olan İran–Azərbaycan–Rusiya marşrutu üzrə yükdaşımalarına nəzarət olacaq.

“Bu marşrutla kənd təsərrüfatı məhsulları, sənaye avadanlıqları və digər kommersiya yükləri daşınır. ABŞ-ın tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər daşıyıcılara, ekspeditorlara və İran tərəfdaşları ilə ticarət əməliyyatlarına xidmət göstərən banklara təsir edə bilər.

ABŞ-ın müvafiq qurumları malların mənşəyinə və yüklərin son alıcılarına xüsusi diqqət yetirəcəklər. İranın satınalma şəbəkələri elektronika, sənaye avadanlıqları və ikili təyinatlı komponentlər əldə etmək üçün vasitəçi şirkətlərdən istifadə edir. Bir neçə yurisdiksiyadan keçən daşımalar zamanı sənədlərdə bir alıcı göstərilə bilər, halbuki avadanlıq faktiki olaraq SEPAH ilə əlaqəli başqa bir müəssisə üçün nəzərdə tutulur.

ABŞ nəzarətinin gücləndirilməsindən sonra marşrutların dəyişdirilməsi ehtimalını Azərbaycan gömrük orqanları da nəzərə almalı olacaqlar. Türkiyə, İraq və ya Pakistan üzərindən daşımalar çətinləşərsə, bəzi operatorlar Azərbaycan istiqamətindən istifadə etməyə cəhd göstərə bilərlər. Sərhəd-keçid məntəqələrində yükün artması şübhəli yüklərin daha diqqətlə yoxlanılmasını tələb edəcək. Xüsusilə də daşıyıcıların ekspeditorları dəyişməyə və ya mülkiyyət strukturu şəffaf olmayan yeni şirkətlərdən istifadə etməyə başlaması əlavə diqqət tələb edəcək.

ABŞ-ın sanksiya tədbirləri daşımaların maliyyə xidmətlərinə də təsir göstərə bilər. Dollarla beynəlxalq hesablaşmalar aparan banklar İran şirkətləri ilə əlaqəli ödənişləri daha diqqətlə yoxlayacaqlar. Hətta qanuni kommersiya əməliyyatları da sənədlərdə əvvəllər sanksiyalardan yayınma sxemlərində iştirak etmiş vasitəçilər göstərildiyi təqdirdə əlavə yoxlamalarla üzləşə bilər.

Azərbaycan üçün öz nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı məsələsi də vacibdir. Bakı yük dövriyyəsini artırmaqda və beynəlxalq ticarətdə əlverişli coğrafi mövqeyindən istifadə etməkdə maraqlıdır. Lakin sanksiyalara məruz qalan şirkətlərin iştirak etdiyi daşımaların genişlənməsi Qərbin maliyyə qurumları və beynəlxalq logistika operatorları ilə münasibətləri çətinləşdirə bilər.

Rusiya və İran limanları arasındakı Xəzər marşrutu da xüsusi diqqət tələb edir. Dəniz daşımaları yüklərin Azərbaycan ərazisindən tranzit keçmədən iki ölkə arasında çatdırılmasına imkan verir. ABŞ mütəxəssisləri bu marşrutların monitorinqinə diqqəti artırarsa, Moskva və Tehran qonşu ölkələrdən keçən avtomobil və dəmir yolu daşımalarından daha fəal istifadə edə bilərlər”, – ekspert bildirib.

Onun sözlərinə görə, Task Force Iron Gate qrupunun yaradılması barədə açıqlama verilməsi hələ ABŞ mütəxəssislərinin Azərbaycan və ya digər dövlətlərin ərazisində yükləri birbaşa yoxlamaq imkanına malik olması demək deyil.

“Yüklərin saxlanılması üçün müvafiq milli qurumların iştirakı və ya ABŞ-ın yurisdiksiyası çərçivəsində maliyyə və sanksiya alətlərinin tətbiqi tələb olunacaq.

Moskva İranla nəqliyyat əlaqələrinin qorunmasında maraqlıdır. Çünki Xəzər üzərindən daşımalar iki dövlətə Qərbin sanksiyaları şəraitində ticarəti və hərbi-texniki əməkdaşlığı davam etdirməyə imkan verir. Rusiya şirkətləri Həştərxan və Mahaçqala limanlarından, İran daşıyıcıları isə Ənzəli və Əmirabad limanlarından istifadə edirlər. ABŞ monitorinqinin gücləndirilməsi bu marşrutlara xidmət göstərən şirkətlərin, xüsusilə də Rusiya müdafiə sənayesi müəssisələri ilə əlaqəli olanların əlavə yoxlamalarla üzləşməsinə səbəb ola bilər.

Rusiya, çox güman ki, ABŞ-ın Xəzərdə birbaşa hərbi mövcudluğuna dair istənilən təklifə qarşı çıxmaq üçün Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın müddəalarından istifadə edəcək. Moskva, həmçinin Vaşinqtonu Xəzəryanı dövlətlərin iqtisadi fəaliyyətinə müdaxilə etməyə cəhddə ittiham edə bilər. Lakin ABŞ-ın hazırkı təşəbbüsü Floridadan koordinasiyanı və milli qurumlarla əməkdaşlığı nəzərdə tutur. Buna görə də Konvensiyanın müddəaları özlüyündə maliyyə monitorinqinə və kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsinə mane olmur.

ABŞ-ın sanksiya tədbirləri Rusiya şirkətləri ilə əlaqəli daşımaları əhatə etməyə başlasa, Rusiya hakimiyyəti qonşu dövlətlərə təzyiqi artıra bilər. İkili təyinatlı yüklər məsələsi xüsusilə həssas olacaq. Çünki sənaye müəssisəsi üçün nəzərdə tutulan avadanlıq eyni zamanda silah istehsalında da istifadə edilə bilər. Moskva tərəfdaşlarından tranzitin qorunmasına dair əlavə təminatlar tələb edə bilər.

Qazaxıstan öz iqtisadi maraqlarını və Qərbin maliyyə qurumları ilə münasibətlərini nəzərə almalı olacaq. Qazaxıstan müəssisələri Xəzər üzərindən daşımaların və Azərbaycan, Gürcüstan vasitəsilə keçən beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin inkişafında maraqlıdırlar. Bununla yanaşı, Astana banklara və logistika şirkətlərinə qarşı ikinci dərəcəli sanksiyaların tətbiqindən yayınmağa çalışır. Qazaxıstan hakimiyyəti, xüsusilə sanksiyalara məruz qalan vasitəçilərin iştirak etdiyi daşımalar zamanı malların mənşəyinin və son alıcılarının yoxlanılmasını gücləndirə bilər.

Türkmənistan İranla uzun sərhədə və Xəzər dənizi vasitəsilə nəqliyyat əlaqələrinə malik olması sayəsində xüsusi mövqeyə sahibdir. Aşqabad Tehranla ticarət və enerji sahəsində əməkdaşlığın qorunmasında maraqlıdır. ABŞ-ın sərhəd-keçid məntəqələrinin bağlanmasına səbəb ola biləcək tələbləri müqavimətlə üzləşəcək. Çünki məhdudiyyətlər yerli müəssisələrin və nəqliyyat operatorlarının gəlirlərinə təsir göstərəcək.

Azərbaycan da Moskva və Tehranın mümkün reaksiyasını nəzərə alacaq. Hər iki ölkənin iqtisadi və siyasi təzyiq vasitələri var, İran isə Bakı ilə münasibətlərində hərbi ritorikadan istifadə etməyə hazır olduğunu dəfələrlə nümayiş etdirib. Buna görə də Azərbaycan hakimiyyəti qonşularla işgüzar əlaqələri qorumaqla yanaşı, milli gömrük qaydalarına əməl olunmasını təmin etməli olacaq.

Rusiya və İranın, xüsusilə hərbi-texniki əməkdaşlıqlarının xarakterini nəzərə alsaq, qadağan olunmuş materialların və ya silahların gizli daşınması üçün Azərbaycan ərazisindən keçən tranzitdən istifadə etməsi ehtimalı var. Moskva və Tehran pilotsuz uçuş aparatları texnologiyalarının və digər hərbi işləmələrin mübadiləsi sahəsində təcrübəyə malikdir. İranın hərbi müəssisələrinə endirilən zərbələrdən sonra Tehran raket və pilotsuz uçuş aparatlarının istehsalını bərpa etmək üçün zəruri avadanlıqlar əldə etməkdə maraqlıdır. Rusiya şirkətləri isə öz növbəsində sanksiyalar səbəbindən çıxışı məhdudlaşdırılmış komponentləri almaq üçün İranın satınalma şəbəkələrindən istifadə edə bilərlər.

“Reuters” agentliyinin oktyabrın sonunda dərc etdiyi araşdırma İranın hərbi təyinatlı avadanlıqları almağa davam etməsinə imkan verən geniş vasitəçi şəbəkəsini üzə çıxarıb. İstifadə olunan marşrutlar arasında Rusiyadan və Mərkəzi Asiya vasitəsilə həyata keçirilən daşımalar da olub. Bu məlumatlar regiondakı nəqliyyat istiqamətlərinə diqqətlə nəzarət edilməsinin zəruriliyini təsdiqləyir. Bununla belə, həmin məlumatlar özlüyündə konkret qanunsuz tədarüklər üçün Azərbaycan ərazisindən istifadə edildiyini sübut etmir.

Avtomobil nəqliyyatı ilə həyata keçirilən tranzit xüsusi diqqət tələb edir. Yük avtomobilləri sənaye elektronikası və ədədi proqram idarəetməli dəzgahlar üçün avadanlıqlar da daxil olmaqla, nisbətən kiçik həcmli, lakin yüksək qiymətli komponentləri daşımağa imkan verir. Bu cür malların qanuni mülki təyinatı da ola bilər. Buna görə də gömrük orqanları bəyan edilmiş təyinatı və son alıcını, xüsusilə sanksiyalara məruz qalan müəssisələrlə əlaqəyə dair əlamətlər olduqda, yoxlamalıdırlar.

Azərbaycanın Rusiya və İranın müdafiə sənayesi müəssisələri arasında müntəzəm daşımalar həyata keçirən daşıyıcıların yoxlanılmasını gücləndirməsi məqsədəuyğun olardı. Bu məqsədlə şirkətlərin qeydiyyat məlumatlarından və beynəlxalq sanksiya siyahılarından istifadə etmək mümkündür. Mülkiyyətçilərini yaxın vaxtlarda dəyişmiş və ya iri tədarüklərə başlanmazdan az əvvəl qeydiyyatdan keçmiş şirkətlərə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Bakı, həmçinin ixraca nəzarət məsələləri ilə məşğul olan ABŞ və Avropa qurumları ilə məlumat mübadiləsini genişləndirə bilər. Belə əməkdaşlıq şübhəli komponentlərin mənşəyini daha operativ müəyyənləşdirməyə və sənədlərin həqiqiliyini yoxlamağa imkan verər. Bununla yanaşı, yüklərin yoxlanılması və saxlanılması barədə qərarlar Azərbaycan orqanları tərəfindən ölkənin milli qanunvericiliyinə və beynəlxalq öhdəliklərinə uyğun şəkildə qəbul edilməlidir.

Saxta sənədlərdən və vasitəçi şirkətlərdən istifadə ehtimalını da nəzərə almaq lazımdır. Yük Rusiyadan İrana adi sənaye avadanlığı adı altında daşına bilər, halbuki onun faktiki alıcısı SEPAH ilə əlaqəli müəssisə ola bilər. Analoji sxemlər əks istiqamətdə daşımalar zamanı da tətbiq edilə bilər. Bu, xüsusilə malların Rusiya müdafiə sənayesi istehsalçıları üçün nəzərdə tutulduğu hallara aiddir.

Azərbaycan hakimiyyətinin daşımaları müşayiət edən maliyyə əməliyyatlarına da diqqət yetirməsi məqsədəuyğundur. Ödənişlərin və şirkətlərin mülkiyyət strukturunun yoxlanılması formal olaraq müstəqil görünən vasitəçilər arasındakı əlaqələri üzə çıxarmağa imkan verəcək. Şübhəli əməliyyatlar qüvvədə olan hüquqi prosedurlara uyğun olaraq əlavə nəzarətin həyata keçirilməsi üçün əsas ola bilər.

Bakı etibarlı tranzit dövləti kimi nüfuzunu qorumaqda da maraqlıdır. Beynəlxalq daşıyıcılar və investorlar nəqliyyat marşrutlarını seçərkən sanksiya risklərini nəzərə alırlar. Azərbaycan şirkətlərinin sanksiyalara məruz qalan hərbi müəssisələr üçün tədarüklərə cəlb olunması onların bank xidmətlərindən istifadəsinə və xarici tərəfdaşlarla münasibətlərinə mənfi təsir göstərə bilər.

Vaşinqtonla əməkdaşlıq da xüsusi diqqət tələb edir. Azərbaycan ixraca nəzarət və şübhəli daşımaların yoxlanılması məsələləri üzrə müntəzəm məsləhətləşmələr təklif edə bilər. Öz növbəsində, ABŞ tərəfi əsaslı şübhələr doğuran şirkətlər və yüklər barədə konkret məlumatlar təqdim etməlidir. Belə məlumatlar olmadan tranzitə genişmiqyaslı məhdudiyyətlər qoyulması ilə bağlı tələblər qanuni ticarətə zərər vura və qonşularla münasibətlərdə əlavə gərginlik yarada bilər.

Qadağan olunmuş materiallar aşkar edildiyi təqdirdə, Azərbaycan orqanları milli qanunvericilik çərçivəsində yükləri saxlaya və araşdırmalar apara bilərlər. Təsdiqlənmiş pozuntuların ictimaiyyətə açıqlanmaqla sənədləşdirilməsi Bakıya öz addımlarını beynəlxalq tərəfdaşlara izah etməyə və gömrük qaydalarının seçmə qaydada tətbiq edilməsi ilə bağlı ittihamlar riskini azaltmağa imkan verər.

Sərhədi keçdikdən sonra son alıcısı dəfələrlə dəyişdirilən daşımaların yoxlanılması xüsusilə vacibdir. Belə dəyişikliklərin qanuni kommersiya səbəbləri ola bilər. Lakin başqa şübhəli hallar da mövcud olduqda, bu cür əməliyyatlar əlavə yoxlamanı zəruri edir. Gömrük bəyannamələrinin nəqliyyat sənədləri və ödəniş məlumatları ilə tutuşdurulması əməliyyatların faktiki iştirakçılarını müəyyənləşdirməyə kömək edər.

ABŞ-ın əməliyyat qrupu şübhəli satınalma şəbəkələri barədə məlumat təqdim edə bilər. Lakin əməkdaşlığın səmərəliliyi verilən sübutların keyfiyyətindən asılı olacaq. Azərbaycan qonşu dövlətlər arasında qanuni daşımaları qorumaqla yanaşı, gömrük orqanlarının əsaslandırılmış qərarlar qəbul edə bilməsi üçün şirkətlər və mallar barədə konkret məlumatların təqdim olunmasını tələb etməlidir”, – Tsukerman hesab edir.

Rauf Orucov